Hausa music

More active in percussion for over 10 years now - beyond privately: composing/releasing compositions and performing -, I can conclude that my own percussion style may have been influenced by different sources, related to my personal trajectory and preferences. Like with other instruments (bass, guitar, drum etc.), I after all noticed that each percussion player I know has his or her own style..

In the case of percussion, with many bigger and smaller instruments, an “own style” can apply to both choice(s) of instrument(s), as patterns/playing style for each instrument (e.g. congas or bells).

OWN STYLE

I love Reggae music, so that is an influence. Afro-Cuban music and percussion – having been several times to Cuba – another one. African traditional music also had my interest, partly as part of the wider African Diaspora approach I take to music. I always found the African retentions in Black American music genres, and in folk music in the Caribbean and Latin America, intriguing. Obvious in music of Vodou, Santeriá, or Jamaican Kumina, more subtle – in gradations - in popular or “secular” music genres as Rumba, Samba, Salsa, Cumbia, Merengue, Reggae, Calypso, Blues, etcetera.

AFRICAN DIASPORA

This African Diaspora approach made me look at Africa as a direct percussion source. Personally, I got most interest in music from Southern Nigeria – Yoruba and Igbo -, and a bit less (though not absent) for the Guinea and Senegambia regions.

Other percussionists I know specialized more in “Guinea/Senegambia”, mostly Djembe enthusiasts. I, in turn, specialized a bit more in Southern Nigeria, percussion-wise, you might say. Neither this is exclusive, and more parts of Africa I studied (notably Congo and Uganda, besides Guinea), but somehow it was easier to find information on, say, Yoruba music, and bordering areas. Patterns, playing styles, and instruments from roughly South Nigeria, all helped to find my own style. Illustratively of my particular path, I got and played an Ashiko drum (drum of Yoruba origin), before I started (about a year later) playing the better known Djembe (Mande/Guinea/Mali origin).

This influence shows not so much in instruments, but in patterns. Congas I play regularly, and are of Afro-Cuban origin, with strong Congo/African influences, but patterns for other drums can be played on them too, of course. Similarly “round” shaped, open-bottom drums can moreover be found in large parts of sub-Saharan Africa (also in e.g. Benin and Ghana).

This being said, South Nigeria’s percussive influence on me, a question imposes itself. Why specifically South Nigeria, and not other parts of Nigeria, like the North-Centre parts, where the Hausa are a large ethnic group. What about Hausa music?

It is kind of odd, since I received some Guinea influences, having had in time Djembe lessons, learning patterns from Guinea and South Mali, yet I did not really got into Hausa music directly.

HAUSA

The Hausa consist of a large ethnic group, mostly Sunni Muslims, in a.o. Northern Nigeria and Niger, speaking an own Afro-Asiatic (Chadic) language. They are however largely of African descent, according to genetic studies related to Nilotic groups (such as in South Sudan). Some geneticists assume alongside this about 45% of the DNA of Hausa from Afro-Asiatic language speakers, others assume less (estimating more Nilotic DNA), and only regionally, suggesting thus cultural over ethnic influences. Some sources state that “Hausa” refers not so much to a race or nation, but rather to a common language and culture.

Anyway, degree of racial mixture aside, the Islamic influence became strong on the Hausa, shaping – some say: “de-Africanizing” - their culture. The Hausa live in quite a wide area of Northern Nigeria, but are also important in Niger, and are substantial minorities in other countries like Ghana, Chad, Benin, or Cameroon, sometimes mixed with the also Islamic Fulani. Northern Nigeria (Kano state) and Southern Niger are either way the strongholds of Hausa culture.

With a total of about 80 million members – or Hausa language speakers- , the Hausa people, are one of the largest ethnicities of the region.

Negatively put, as described in some (South) Nigerian sources, the stronger influence of/conversion to Islam of the Hausa, limited the traditional African heritage in favour of Islamic norms and prohibitions. Positively put, you can say that Islam and Arab influences mixed uniquely with local, present African culture, into a new culture.

Culture is after all not just about heritage and authenticity – however crucial -, but also about creativity and innovation.

The truth is in fact something in between, I think. Islam limited and destroyed parts of the traditional African culture (and music), but only partly, and incorporated some of it into a new mix. The conquerers‘ religion got hierarchically the upper hand, though, as did later colonizers, the British, bringing Christianity.

IRONIES

Traditional African music in Northern Nigeria was thus more affected/conscribed (“Islamicized”) than e.g. Yoruba or Igbo music in Southern Nigeria, at least in an earlier stage. There was of course a strong British colonial and Christian influence in South Nigeria, but in a later stage in history, and more indirectly.

There are some interesting ironies here, and some “painful” ones too. The Islamic conversion since mainly the 13th c. among the Hausa, created a stronger central rule before the British came, than in the South, seemingly representing a cultural “defense”. This Hausa culture was however not fully indigenous, bearing strong influences of pre-European, but non-African Arab invaders bringing the Islam. This same Islam historically also could work on occasion against “African solidarity”, as the history of Yoruba enslavement shows.

When the (Hausa-Fulani) Jihad – Islamic conquests - spread southwards in the early decades of 19th c., many Hausa conquered non-Islamic Yoruba in SW Nigeria, enslaving them. While Britain had by then formally abolished the slave trade (some illegal trade continued), France, Spain and Portugal still needed slave workers, especially in Cuba, where plantations increased, being the reason why many Yoruba ended up in Cuba and Brazil, especially brought by Portuguese slave traders (also for Spanish colonies), but often bought from Hausa middle-men, holding Yoruba as war captives. That is the painful part, I guess.

The irony is that in present-day Nigeria, superficially the South (with big cities like Lagos and Ibadan) seems more Christianized and thus Anglicized/Westernized – in part -, while the largely Hausa North seems to have maintained an own strong (Islamic-based) culture as seeming counterweight to the colonial influence.

As shown, though, the influence of earlier external conquerors (Arabs), already diluted and limited, its indigineous Africanness.

HAUSA MUSIC

To focus on the positive: what is maintained or perhaps reworked interestingly, of the traditional culture, including musical forms, in Hausa-land? One can focus on “traditional purity”, but of course the mixing of cultural influences resulted throughout history, and on different continents, in interesting new musical genres. “Black music” in the Americas, I already mentioned (think e.g. also of Jazz), but “different cultures mixing”, one also finds in e.g. (South Spanish) Flamenco music, Italian Tarantella, Greek music, Turkish influence on Balkan (Croatian, Serbian, Bosnian, Albanian) music, some genres with mixed influences in India or Madagascar, and some Ethiopian genres. Perhaps being something like the process of “taking the best of both worlds”.

Did interesting “own” musical genres arise among the Hausa, perhaps also percussively interesting for someone like me?

Besides this, folk culture has the inherent beauty of resilience against authorities, and against all odds, I love so much. The totalitarian, prohibitive aspects of organized religion (Christianity or Islam) need not wipe out or even dominate local indigenous culture, only limiting it maybe.

The also nominally Islamicized Guinea, South-Mali, Northern Ghana, Northern Sierra Leone and Ivory Coast and Senegambia (Sahel Africa), often Mande-speaking, regions, definitively have developed an own interesting culture, also regarding percussion, with the Djembe instrument as prime example, only the djembe’s goblet shape (similar to the Darbuka’s) betraying Middle Eastern influences, but further part of an African-based mixture, with Islam only an element. More “swing” besides polyrhythm, Islamic adaptations, but a same focus on rhythm, dancing, and communal story-telling, such as through travelling “griots” (folk musicians, “jeli’), as in other parts of Africa.

There is also some beauty in the creativity of culture: the popular inventiveness to create something new from what is there, without remaining “stuck” in inherited traditions. This can also be organically and collectively, especially in Africa, for cultural reasons.

INSTRUMENTS AND PATTERNS

Drums are used in Hausa culture, at times dominantly (especially the Talking Drums), but not in an extensive or very multifaceted way. Not always dominant in the sense of “central” to the musical piece, as more to the South in Africa (with combined drum rhythms). Drumming serves more to underline vocals or other instruments, and at most helps “meander” the main musical accompaniment. The hourglass-shaped ‘Kalungu’ Talking Drum is nonetheless a steady accompanier of both urban and rural music, as some other kettle drums, usually somewhat high-pitched and often played with sticks, rather than with hands, and some other percussion instruments. Playing styles tend to be “meandering”, as said, and not “staccato” or “straight” rhythms (as in Congo/South Nigeria), but more akin to Darbuka playing styles in the Middle East and North Africa.

TALKING DRUM

The Talking Drum (called "Kalungu" among the Hausa) is typically African, and in fact as common among the Yoruba in SW Nigeria, as well as elsewhere (Guinea/Mali/Senegambia and Ghana). It is found in both regions with or without Islamic/Arab influences, so is indigenous to Africa, mimicking often the tonal languages in parts of Africa (at least the Yoruba language). The Kalungu among the Hausa is relatively big: the Yoruba know bigger and smaller sizes Talking Drums, Dagomba in Ghana bigger ones, Mande-speaking peoples (Guinea a.a.) in turn smaller sizes. The difference is that the Talking Drum (known as Gangan) is among the Yoruba (and Mande-speaking people) only one of several drums with prominent roles - drowning in wider drums, you might say - and remains more dominant/audible among the Hausa.

Other instruments among the Hausa are the Goje (one-stringed fiddle), trumpets, and flutes. The Goje is somewhat similar to the Ethiopian Masenqo instrument, also one-stringed. So, apart from a Middle Eastern influence, it can be an Eastern African one too, in light of the genes from Nilotic (South) Sudanese people found in the Hausa.

Interestingly, but explainable, the “bells” seem less common – though not absent - among the Hausa, being more crucial in both Yoruba and Igbo music in South Nigeria. The same applies to shakers. On some occasions the bell types of neighbouring peoples like the Yoruba or Igbo are “borrowed”.

In more rural parts of Hausa-land, ancient spiritual traditions are kept alive, including the invoking of ancestor spirits, besides nominal Islam. Here more African aspects and even bells are used in the music. Yet, even in “mainstream” Hausa culture, such as with urban songs for the Emir, African culture remains, such as the Kalungu “talking drum”, also found among the Yoruba, and in Guinea, which has no original equivalent in the Arab world, and is thus African.

Less pitch changes or polyrhythm than more to the South, but still a focus on drumming, as with some kettle drums, also used in Hausa celebrations. Other aspects of Hausa culture, like trumpet and flute use, or the importance of horses, show other influences, so there is an own, not uninteresting cultural mix.

I find as percussionist the most interesting – and potentially educational - the importance of the Talking Drum – relatively big ones - among the Hausa -, kept underneath the arm to change the pitch, played with bent stick. I play a smaller talking drum (from another part of Nigeria), sometimes, in the same way (one hand a bowed stick, other hand hitting on skin too).

Remnants of call-and-response singing are also there in official Hausa celebrations, as elsewhere in (also non-Islamic) sub-Saharan Africa, again pointing at mixture, and cultural survival.

DANCING

About "dancing" - of course related to musical structures - and differences between the Hausa or Yoruba, Igbo or other dancing, I found less information. Characteristically African, exuberant, hip and pelvic movements among the Yoruba and Igbo confirm what many people imagine of Black African dancing, along with at times acrobatic moves, and indeed dancing is important in these cultures. There is common dancing among Hausa too, but it seems more modest/contained or "stiff", which might relate to different male-female relations, and Islamic inhibitions regarding too free female dancing, seeming sensual, even if the hip and buttocks follow the rhythms, as a way to enjoy the music in the African tradition. They are not always as "sexual" as they seem.

Nonetheless, there are some dances known as "acrobatic" among the Hausa too.

TWO THEORIES

Musically and historically the Hausa are thus interesting. Some theories I studied before (and partly discussed on this blog) seem relevant to further contextualize Hausa music.

GRIOT AND FOREST AFRICA

The distinction between “Griot (Sahel) Africa” and “forest, polyrhythm” Africa, made by Western anthropologists like Robert Farris-Thompson, is certainly relevant here. The Islamic influence shared with Guinea/Mali/Senegambia created a “swing” aspect in musical patterns, i.e. going/gliding “around” a basic beat (like guitars/strings), and not straight drum-based rhythms as in “forest Africa” (South Ghana, South Nigeria, Benin, Congo), several simultaneously, around a clave (“key”). This lack of this “key pattern”, explains also the scarcer use of bells or shakers in Hausa music. This type of “time-keeping” was simply less needed, in the meandering, Arab-influenced music, less focused on combining multiple rhythms.

Rather, Griot African music (including Hausa music) is swinging around a beat like string instruments (e.g. the Kora) do, distantly related to the vocal melisma (stretching syllables to different notes) of singing in Islam-influenced cultures (including Flamenco), or perhaps best known for the muezzin’s calls for prayer at mosques. Even the Talking Drums follow partly this meandering pattern.

Echoes of music from “polyrhythmic”, forest Africa can be found in Afro-Caribbean and Afro-Latin American genres, and echoes of “swing”, Griot/Sahel Africa in Blues and Jazz. Interestingly: that whole “shuffle” and “swing”, reached Jamaica too, via radio stations playing Black US music like Blues, R&B, Jazz), partly influencing Reggae, though mixed with local, as scholars call it, "forest Africa" (Congo, Ghana, Igbo) musical aspects and accents, adapting that shuffle input according to Jamaican norms.

This makes Reggae a representative, varied representation of the wider African Diaspora, and thus also fit for varied percussion.

ISLAMIC CONVERSION

Quite different, but also relevant, I consider the work of the Dutch scholar (of Arabic and Islamic studies at Leyden University, Netherlands) Hans Jansen, about religion. Jansen wrote a book with the somewhat provocative title Het Nut Van God (The Use, or Function, Of God), in Dutch. I read it in Dutch. It was published in 2001.

Not all in this book by Jansen I found interesting, but parts of it – when he went deeper, beyond news or topical issues – I certainly did, even making me look differently at certain things. Religion served, Jansen argues, for people in certain places or cultures to provide them what they lacked in their environment, their real world.

According to Jansen, the chaos and lawlessness in war-ridden areas where Arabs and the later Islamic converts lived (Arabia, Middle East, parts of Africa), had religion serve the function of bringing “order” and “structure” by the good example and instructions from God (Allah). By contrast Judaism and Christianity of the Old Testament (with enslaved Jews) emphasized more “justice”, and New Testament Christianity, in materialist, money-driven societies, “love” (beyond interest). With the Saul-to-Paul conversion, he also contends, the emphasis in Christianity came more on “believing” than just practice.

Islam went a bit in a different direction. Believing mentally – or being able to “read” a holy book – seemed less important than clear, practical rituals, which were easy to adopt: praying 5 times a day, fasting in a part of the year, food prescriptions.. All once present in Christianity too, but diluted in favour of more abstract “belief”. Due to Islam’s clear, easy-to-adopt rituals, partly fitting local customs (polygamy, for instance), many people converted to Islam more willingly, even convincingly, if not always deeply. Added to this, the idea of “order” and a “high – if abstract - moral norm” of Islam was welcomed in violent, chaotic environments.

All this might explain why the Hausa so readily embraced Islam, and some among them even quite fanatically. The emphasis on rituals, though, still left some space, hidden or not, for own indigenous interpretations or survivals, clear in the Guinea region, as in other parts of Africa.

In Hausa-land, also with the recent Boko Haram fanaticism, this maintained, freer “own” Africanness, seemed less clear than e.g. among the more “flexible” Guinea or Ethiopian Muslims (or Somalian Muslims, before a conservative jihad there), but is still there.

CONCLUSION

I mentioned the African (not Arab) Talking Drum in common use among Hausa, and some other African musical aspects. Sure, the Middle Eastern “mono-rhythmic” focus is there, but Africanized rhythmically with a “swing” focus, and still some call-and-response, as elsewhere in sub-Saharan Africa.

It is precisely this cultural resilience of Africanness which still makes the Hausa music interesting for a percussionist like me.

Percussionists are by definition “multicultural”.. they have to be. Me too, playing African drums and percussion instruments (from different regions), Cuban drums, Brazilian shakers, Spanish castanets, the Middle Eastern Darbuka, North African Bendir frame drums, bells, Western tambourines, modern “pop” jamblocks, etc.

I thought a period that an interest in Africa – as most percussive continent –, or the African Diaspora, was inevitable – even required - for a percussion player, but I later heard about percussionists strictly playing Middle Eastern or Indian instruments. That is them: I prefer to focus on the African Diaspora and Africa, and Hausa music is an affected, yet enigmatic and interesting part of it..

Historically, the Hausa were (relatively) less affected by the European slave trade, especially when compared to the Yoruba and Igbo in South Nigeria (or the Coromantee in Ghana, Ewe in Benin, and Congo peoples). The beauty of resilience of Yoruba cultural retentions in the Americas shows in Yoruba-derived instruments in Afro-Cuban and Afro-Brazilian music, from there internationalizing: the Shékere (common in both Brazil and Cuba), and its modernized version invented in Brazil, the Cabasa shaker. The Ganza shaker, the Agogo double bell, the double-sided Bata drums survived in the Afro-Cuban (largely Yoruba-based) Santería faith, etcetera etcetera.

Congo music influenced Afro-Cuban and Afro-Brazilian music (with clear echoes in Samba, Salsa and Son), and even influenced Reggae music from Jamaica, alongside Ghanaian influences. Congo drums even influenced the Afro-Cuban “inventions” of the by now well-known drum types the Conga and Bongó. Igbo ended up in Jamaica, Barbados, and parts of the US too.

Escaping (more) enslavement by Europeans can partly be explained by the inland, non-coastal location of Hausa-land, but also the Arab enslavement – likewise affecting millions of Africans – affected Hausa a bit less, probably due to their early conversion to Islam. In Islam, Muslims were formally not allowed to enslave other Muslims.

The book about ‘The Use (or Function) Of God’ by Hans Jansen I mentioned, thus also sheds light on this: how “modern times” and expansion and conquest through military means of both European Christianity and Arab Islamic expansion – and the inherent hypocrisy of exploitation, under the guise of “holy faiths” – apparently needed an organized religion to make sense of this, to structure this.

Within and despite this, “free” indigenous, original (“African”) culture and music still survived, also among the Hausa. Again: the beauty of cultural resilience, against all odds.

Also, the nice creativity of combining sources into “new art”, in this case Arab/Middle Eastern and African influences. The prominent drums, call-and-response of Africa, but the monorhythmic meandering of Arab music, yet “swung” in an African way.

Not uninteresting, but I always felt more attracted to polyrhythm of other parts of Africa: South Nigeria, but also the Congo region. Rhythms responding to each other, and intertwining. Evident in Yoruba, Igbo, and Congo music, more subtly in Afro-American genres like Reggae, Calypso, Samba, Merengue, or Salsa.

This does not mean that I love only that, as I see interesting aspects in most of authentic folk music, even if not very rhythmical, only less.

The continuous and fluid, meandering/swinging, talking drum-led drumming among the Hausa I find somewhat appealing, also as a change from my usual approach (clave, dialoguing and intertwining separate drum patterns), as well as the “intense” singing over it, fitting it due to its “melisma” (“trembling”) influences.

Perhaps this appeal increases into "inspiration" one day, who knows..

Stereotypen

Zijn stereotypen per definitie beledigend? Of kunnen ze “goedaardig” zijn, “onschuldig”, dan wel een “kern van waarheid” bevatten, zoals men over cliché’s zegt?

Het bezwaarlijke van stereotypen is uiteraard de generalisatie. Dat blijft mijns inziens bezwaarlijk, omdat het in zekere zin het indidividu als mens ontkent, en derhalve “dehumaniseert” tot groepslid. Grote woorden, maar in gradaties kun je dat wel zo stellen. Als vooroordelen kunnen ze ook tot discriminatie in de praktijk leiden.

“Alle Nederlanders zijn zuinig”, bijvoorbeeld, bevalt mogelijk niet elke gulle, niet-materialistische Nederland als stereotype, maar is relatief onschuldig. Het is een van die stereotypen die, denk ik, Nederlanders zelf ooit de wereld in hebben gegooid. Het heeft immers iets nuchters en bedachtzaams, evenals het andere stereotype dat Nederlanders “nuchter” zouden zijn.

Minder onschuldig zijn generaliserende stereotypen als “Marokkanen zijn agressief”, of “Surinamers zijn lui”. De inzet is namelijk al negatief. Een opgefokte Marokkaan die dat bevestigt kun je zo sneller dehumaniseren, en een uitkeringstrekker die het wel prima vindt zo en liever niet werkt, en toevallig Surinaams is, krijgt wat meer kritiek dan een autochtone Nederlander die nog luier leeft: omdat hij niet “van buiten” komt, natuurlijk.

TOESLAGEN-AFFAIRE

Dat laatste bleek des te minder onschuldig, omdat tijdens de Toeslagen-affaire in Nederland bleek, dat de Nederlandse overheid (eventuele) uitkerings-/bijstands-fraude specifiek meer bij bepaalde etnische (minderheids)groepen ging controleren. Dit is net zo racistisch als het klinkt, maar ging zelfs uit van de premier Mark Rutte, als eindverantwoordelijke. Het betrof onder meer Somaliërs, die extra controle kregen op fraude. Later volgde daar een juridische reprimande op – zij het halfhartig -, en werd Mark Rutte zelfs formeel veroordeeld voor racisme. Rutte’s populariteit bleek echter onverminderd: vele verarmingen van volksdelen, leugens, lockdowns en avondklokken later. Vraag me niet waarom..

Je trof zelfs de nodige gecorrumpeerde – of op zijn minst: verwarde - dwazen aan – vooral ter “nep” linkerzijde - die quasi- of selectief verontwaardigd deden over de toeslagenaffaire (al dan niet terecht), maar Rutte en het kabinet in alle andere (inmiddels aantoonbare) onzin bleven steunen, inclusief de loze, op totaliarisme gerichte corona-hype/pLandemie, de verhulde Navo/militair-industriële belangen bij oorlog in Oekraïne, en de door Shell bedachte klimaat-milieu wisseltruc. Maar dat terzijde..

Het stereotype van de feestende Somaliër (of Antilliaan, of andere etnische minderheden) van “ons” belastinggeld, opgebracht door hard werkende nette Nederlanders, speelde bij deze toeslagenaffaire in ieder geval een rol.

“POSITIEF”

Stereotypering is generalisatie en derhalve versimpeling, en misschien ook al te menselijk, kun je redeneren. Zoals mensen (wereldwijd) wel meer – ook racistische en seksistische - onzin denken en praten, gebaseerd op frustratie en te weinig kennis. Zijn ze echter, nogmaals, altijd beledigend of verkeerd? Je hebt weliswaar ook positieve stereotypen, of die dat lijken, over volkeren, waar een zeker wantrouwen op zijn plaats is: “Joden zijn slim”, om maar wat te noemen, of “Latinos’s feesten graag”, “zwarte mensen kunnen goed dansen”, “Indiërs zijn goed met computers”, etcetera..

Sommigen zullen denken: deze hebben een kern van (zij het versimpelde) waarheid, maar ze zijn alleen quasi-onschuldig.. Ik denk namelijk niet dat de mensen uit die etnische groepen zelf deze stereotypen bedacht hebben, wat ik bij (vaak Europese) mensen wel denk: Nederlanders zien zichzelf graag als zuinig en nuchter, Engelsen als koel en flegmatisch, Italianen zichzelf als gepassioneerd.. Ze vinden het ook ego-strelend om dat van anderen te horen. Zelf-beelden zijn per definitie “coole beelden”, zeg maar.

Stereotypering heeft derhalve, betoog ik, nare en dubieuze, zelfs discriminatoire kanten. “Reducerend” , en het woord “ontmenselijkend”, schuw ik zelfs niet. Het reflecteert onvermijdelijk de ongelijke machtsverhoudingen in deze wereld. Aan de andere kant heeft het – althans: de aandacht voor stereotypen -, betoog ik tegelijkertijd, menselijke en leerzame kanten. Soms ook grappige kanten.

BINNEN EUROPA

Stereotypes binnen Europa kunnen ook als onterecht ervaren worden, maar zijn soms grappig. Grappig, puur door de menselijke behoefte aan bevestiging bij twijfel en onzekerheid, aan simpele, overzichtelijke categorieën. Een zwakke behoefte, toegegeven, maar de mens is nu eenmaal zwak. Dit bleek immers ook bij allerlei politieke manipulaties van “het volk” door de geschiedenis heen. Dat “zwakke” hoeft echter niet altijd (bedoeld) “slecht” te zijn: en eigenlijk net zo flexibel als de menselijke geest.

CASE STUDY

Ik zal al deze aspecten nu nader bestuderen aan de hand van een case study van persoonlijke aard. Als halve Spanjaard (Spaanse moeder) en Spanje als land goed kennende (en de taal sprekend), en opgegroeid in Nederland, met ook nog een Italiaanse vader, kwam ik onvermijdelijk stereotypes over Spanje tegen, en reacties van Spanjaarden erop, die ook weer hun stereotypes hadden.

DAT ZIJN NOU TYPISCH SPANJAARDEN

Ik heb daar pas wat over gelezen, zoals het grappig bedoelde, informatieve boek: ‘Dat zijn nou typisch Spanjaarden: gids voor xenofoben’, uit 1994, vertaald uit het Engels, maar ik las het in het Nederlands. Drew Launay, een Engelsman met Franse ouders, schreef het. Het is met zo'n 63 pagina's niet al te omvangrijk.

De titel verraadt al de zelfspot en –relativering, wat ik wel waardeer. Hier geen mensen aan het woord die pretenderen de wijsheid over Spanjaarden in pacht te hebben: ze willen gewoon grappig, luchtig generaliserend over de Spaanse cultuur schrijven, in een niet al te serieus “informatief” boekje. Humoristisch bedoeld ook.

In dezelfde serie verscheen ‘Dat zijn nou typisch Grieken’ of ‘Dat zijn nou typisch Fransen’. In het vervolg kort ik het boek over Spanje in ieder geval af tot DZNTS.

Wat betreft Spanje, voel ik minder afstand en kan me dus ook in theorie “beledigd” voelen door zo’n flauw boekje. Ik kan ook dingen “herkennen” of (rationeel) als juist of onjuist zien.

ASTERIX

Erg oppervlakkig ben ik niet, en ben o.m. historisch onderlegd, dus zal de stereotypes ook breder kunnen duiden. Dit deed ik zelfs met een ander, evenmin erg serieus, maar wel “informatief” boek met stereotypes over Spanje voor het grote publiek: ‘Asterix in Hispania’, ouder, uit 1967. Ook hier: gelukkig speels, humoristisch, en relativerend, en als kind was ik eigenlijk een fan van Asterix de Galliër. Leuke verhalen, zonder dat ik me onderworpen voelden aan racistische propaganda. Bij Kuifje en Suske & Wiske had ik dat idee wel, zelfs als kind, voelde ik bezwaren (Afrikanen met dikke lippen en kookpotten). Het Belgische geweten en de verhulde schaamte rond de koloniale misdaden in Congo, werden hier vals duidelijk.

De geschiedenis toegankelijk gemaakt, zo zag ik Asterix stripverhalen eigenlijk. Belgen, Goten (Scandinaviërs) en Britten (of hun voorouders in de Romeinse tijd) dronken toen al veel bier. Bier drinken heeft ook een lange geschiedenis in Noord-Europa (want het bestanddeel hop groeit daar, niet in Zuid-Europa), dus historisch feitelijk.

Galliërs, belangrijke, Keltische voorouders van de huidige Fransen, hielden toen al van lang tafelen, met een wijntje erbij, Romeinen praatten met hun handen (samengebalde vingers) als huidige Italianen, etcetera. Stereotypes, maar ook grappig.

BELEDIGEND OF GRAPPIG?

Vond ik dat ook gelden voor Asterix in Hispania? Kon ik er om lachen, als halve Spanjaard?

En om dat andere boekje DZNTS ook?

Het antwoord is ja. Om weinig was ik persoonlijk beledigd in relatie tot mijn waarden. De beschreven “stereotypen” in beide boeken waren toevallig in mijn beleving ook niet negatief, dat scheelt. Als er een negatieve trek als “gewelddadig” of “ongemanierd” gegeneraliseerd zou worden, zou ik wel wat bezwaren hebben. Ik vind Spanjaarden in het openbaar iets beleefder dan dat deel van Nederland dat ik goed ken (Randstad), dus zou ik ook een onterechte karakterisering vinden.

Zelfs het hardnekkige stereotype van het grotere “racisme” van Spanjaarden – meerdere mensen spraken erover dat Spanje lang “de rednecks” van Europa waren, omdat een term als “negro” (letterlijk: “zwarte”) voor een voetballer openlijk en direct geuit wordt – klopt denk ik niet.

De multiculturele, stedelijke samenleving die we kennen van Amsterdam, Londen, of Parijs, kwam evenwel wat later (en beperkter) naar Madrid en Barcelona. Dat verklaart het verschil. Landen als Nederland en Engeland hadden derhalve meer tijd om een “subtiel” indirect racisme te ontwikkelen ten opzichte van mensen die er nu eenmaal zijn (maar wel hun plaats moeten weten). Grotere groepen van “je eigen mensen” maken ook dat je in een “bubbel” met je eigen mensen kunt blijven, dus ook minder last hebt van negativiteit van de autochtonen: je hoeft minder contact met ze te hebben. Zo simpel is het. Spanje had dat eerst minder, dus iets meer (openlijk) ongemak.

Het boekje DZNTS (uit de jaren 90), stelt dat het moderne Spanje (na de dictatuur van Franco) inmiddels op zich niet xenofober is dan andere Europese landen, ook omdat het open naar de wereld ging, mede door toerisme, en migratie wat normaler is geworden.

STEREOTYPEN OVER SPANJE

Welke stereotypen onderscheiden Spanjaarden dan wel van andere Europeanen, volgens datzelfde boekje (en Asterix In Hispania, dat in 1967 verscheen)?

Dan werd het grappig: ik moest soms ook echt lachen om de droge toon. “Alles moet leuk zijn” voor een Spanjaard, en werk is een "noodzakelijk kwaad", is de rode draad in het boekje DZNTS. Nogal wat anders dan het ernstige, protestantse arbeidsethos dat andere delen van Europa (waaronder Nederland) beïnvloedde.

Het woord “negocio” voor “zaken” (business) in het Spaans komt, veelzeggend genoeg, van “neg” (niet/afwezig) en “ocio” (vrije tijd): “niet vrije tijd” (negocio) dus tegenover het Engelse “drukheid” (business). Cultuurverschil.

Spanjaarden praten veel en lang, stelt het boekje voorts bewust overdrijvend. Daarnaast, ook overdreven stellig: Spanjaarden “plannen” niet graag, en als er een afspraak is, wordt die makkelijk vergeten of vervangen door iets dat “leuker” is op dat moment (een gesprek, bijv.). Zo’n overdreven stereotype met een (kleine) kern van waarheid, denk ik.

Albert Helman (Lou Lichtveld), een Surinaamse Nederlander die verslag deed van de Spaanse Burgeroorlog in 1936, beschreef die neiging als “nonchalance met betrekking tot organisatie” en als inderdaad terugkerend, ook in een situatie waar dat ongunstig uit kan pakken, en organisatie vereist is, zoals in de strijd tegen de veel beter getrainde en geëquipeerde troepen van de couppleger Generaal Franco: een modern, professioneel leger, zogezegd, bijna on-Spaans. Dat anarchistische vertaalde zich in Spanje in bepaalde episoden ook in politieke bewegingen, ook tijdens die Burgeroorlog aan “Linkse”, Republikeinse kant. Dit kwam helaas de effectiviteit niet ten goede, en de gedisciplineerde, getrainde militair Franco maakte daar uiteraard misbruik van, om de oorlog door zijn coup te winnen (wat hem lukte in 1939).

Dat vrijheidslievende/anarchistische, ongeplande, heeft historische voorlopers in de Spaanse geschiedenis, met geconcentreerde Romeinse troepen in steden, maar anarchie erbuiten, en de lang durende (met tussenpozen) strijd tegen de Moorse, Islamitische overheersing, met langzame “herovering” van Christenen vanuit het noorden, maar met veel “niemandslanden” en bovendien veel interne verdeeldheid binnen het Moorse deel, dat vaak ook een “strakke regie” miste. De eerste eeuwen van Moorse overheersing werd de Islam ook weinig dwingend opgelegd.

VOLKSAARD

Dit alles droeg bij aan wat je een Spaanse “volksaard” kan noemen. Een bekend begrip, maar bestaat dat wel: een “volksaard”. Is het niet een verzameling stereotypen, dus te generaliserend?

Ik denk wel dat culturele patronen zich geografisch kunnen concentreren of beperken vanwege een bepaalde geschiedenis, in combinatie met natuurlijke omstandigheden. Spanje is een van de bergachtigste (na Zwitserland en Oostenrijk), en droogste landen van Europa, deels onherbergzaam, met een centrale hoogvlakte rond bergketens.

Lijkt toch iets moeilijker te organiseren en tot welvaart te brengen dan de groene polders met sloten, zoals in Holland, of zelfs de vruchtbare Po-vlakte in het welvarende deel van Italië.

“Plannen” gaat in zo’n ruig landschap wat moeilijker, en gecombineerd met chaotische episoden met autoritaire regimes, afgewisseld met weinig strakke, centrale regie en planning, in de Spaanse geschiedenis, ontstaat dan vanzelf een wat anarchistische, niet-plannende, ongeorganiseerde levenshouding.

ZEDEN

Ook het Franco regime (1939-1975), hoewel een dictatuur, was niet zo totalitair zoals hardliners rond Franco eerst wilden. Het botste op de Spaanse en Latino cultuur. Hoewel moordpartijen in de vroege dictatuur, wat extra wetten, en simpelweg veel politie en militairen op straat, het Spaanse volk wel degelijk intimideerde. Er was een katholieke invloed in de Rechtse dictatuur (verder gemengd met fascistische elementen), dus die nieuwe wetten waren deels zedelijke wetten, die een beetje zoals in Iran vooral “vrije” vrouwen en seksualiteit/genotzucht moesten inperken (vrouwen mochten niet fietsen, geen strakke kleding dragen, lang geen broeken voor vrouwen), naast bijvoorbeeld niet zoenen in de openbare ruimte, of al te vrije feesten/samenkomsten op straat.

De belangrijke avenues en pleinen in steden als Madrid en Barcelona die alle toeristen wel kennen (Plaza de España, Plaza Mayor, Puerta del Sol, Callao, las Ramblas, Plaza de Cataluña), waren tijdens de dictatuur gevuld met politie en militairen (of guardias civiles).. ter controle. Dit nam aan het einde van de dictatuur (vanaf ongeveer 1968) wat af.

Anekdotisch bewijs, ook binnen mijn eigen familie, toonde echter aan dat de wetten niet overal even strikt werden aangehouden, tenzij er een politie-agent in de buurt stond, en zelfs dan (als bevriend) was er flexibiliteit (oogje toe, deze x geen boete of arrestatie), kon je geluk hebben: op zijn Latijns dus, en Spaans “informeel” dus. Zoenen op straat bleef wel verboden, zoals mijn Spaanse peettante (vriendin van mijn moeder, al in Spanje) in Madrid onder Franco ondervond, toen ze zoende op straat met haar nieuwe, Nederlandse vriend, en een politie-agent haar vermaande. Mijn moeder stond hierbij.

Hoe dan ook, na Franco’s dood in 1975, kregen alle typisch Spaanse neigingen tot vrij, ongeorganiseerd leven weer alle ruimte, zo geeft het boekje DZNTS ook aan. Ook de seksuele moraal in het dagelijkse leven in het moderne Spanje, wordt er gekarakteriseerd als “los”, en seksuele lust als normaal en geaccepteerd, voor mannen en vrouwen. De auteur(s?) relateren dat interessant genoeg aan het relatief wat minder voorkomen van zware zedenmisdrijven, dan in samenlevingen met meer religieuze repressie. Juist tegenovergesteld dan preutse autoriteiten beweren, dus.

In een ander boek dat ik las, over een ander deel van de wereld (niet-Islamitisch, Sub-Saharaans Afrika) werd vreemd genoeg hetzelfde gezegd: minder zedenmisdrijven dan elders door lossere seksuele moraal, dus minder frustratie. De in de media nogal uitvergrote verkrachtingen tijdens oorlogsgeweld in Congo – die overigens ook plaatsvonden tijdens de Tweede Wereldoorlog, en de recente Joegoslavië-oorlog – spraken dit echter tegen, en bevorderden helaas weer een ander hardnekkig (eigenlijk ook onjuist) stereotype over Afrikaanse mensen.

Om een cultuur echt te kennen, moet je erin zitten, blijkt hier maar eens uit. Anders krijg je, inderdaad, stereotypen, generalisaties, en vooroordelen.

Het boekje ‘ Dit zijn nou typisch Spanjaarden’/DZNTS noemt voorts een relativering van geld en carrière als middelen en niet doelen op zich: het moet vooral “leuke” doelen hebben (feesten, familie, opscheppen) en dient geen arbeidsethos op zichzelf. De natuurlijke omgeving – de familie - wordt meer als geluksbron gezien in Spanje dan rijkdom door werk, wat zelfs nog iets “verlichts” lijkt te hebben ook. Dit lijkt dan een “positief” stereotype.

NEOLIBERALISME

Wel verfrissend in dit neoliberale tijdsgewricht, en tegelijkertijd aantonend hoe “angelsaksisch/protestants” dat neoliberalisme (moderne VS kapitalisme) in feite is. Dit verklaart ook de financiële (begrotingsdiscipline) conflicten in de EU tussen Noord- en Zuid-Europa. Spanjaarden hebben zich een beetje aan dat neoliberalisme aangepast, is mijn indruk, maar niet heel sterk. Het informele en ongeorganiseerde, en de voorkeur voor plezier en “natuurlijke relaties” boven werk, is wat beperkt, soms even gaan slapen, maar zeker niet dood.

Veel armere mensen “moeten” in Spanje zo’n 40 uur werken, zoals overal, om rond te komen, maar een cultureel aspect wat in Spanje wat sterker is dan in, zeg, Duitsland of Nederland, is dat het ook als “moeten werken” wordt ervaren. Als het even kan dus “vermeden”, evenals (strakke) “planning”, want “niet leuk”. De siësta – lange middag-pauze – waar Spanjaarden koppig aan vast blijven houden, maar ook past bij het warme klimaat, dient naar mijn idee ook als tegenwicht tegen “moeten werken”.

Ook de vele patroonsfeesten op de Spaanse kalender, en vele dorpsfeesten, geven die voorkeur voor “feesten” aan, inclusief dansen en zingen.

De latere en gebrekkige industrialisatie, en de gebleven connectie met “het (platte)land”, deelt Spanje met Ierland, inclusief de neiging tot feesten en plezier (naast werk). In de westelijke helft van Europa, zijn dat om die redenen ook de landen met de relatief rijkste “volksmuziek” (Ierland en Spanje). Helaas deelt het ook de conservatieve katholieke traditie, inclusief reactionaire perioden.

Volgens het boekje ‘Dat zijn nou typisch Spanjaarden’ is ook de rol van de katholieke kerk in het dagelijkse leven van moderne Spanjaarden inmiddels sterk verminderd. Nu niet veel anders schat ik in, dan pakweg het huidige Frankrijk of Zuid-Nederland. Tenzij het een aanleiding voor patroons- of andere feesten zijn, want dat vinden Spanjaarden – daar is het weer – “leuk”.

Over de Franco-tijd zegt dit boekje het volgende: “toen Franco nog leefde deed hij erg zijn best om de Spaanse bevolking onder controle te houden, maar hij slaagde er niet in het Spaanse vermogen tot plezier maken aan banden te leggen. Hij kon de Spanjaarden alleen maar een aantal jaren iets minder gelukkig maken”.

Leuk verwoord, en tegelijkertijd verwijzend naar de verborgen werkelijkheid achter het “achterlijke”, conservatieve imago Spanje had, elders in Europa in de jaren 60 en 70 (1960-1975), en wel daarna.

Mensen als mijn moeder en andere Spaanse migranten naar bijv. Nederland in de jaren 60, “vluchtten” veelal, minstens economisch, maar vaak ook politiek. Spanje bleef economisch achter, kreeg geen Marshall-hulp na de Tweede Wereldoorlog, en Franco werd door sommige landen geboycot, hoewel deels alleen in naam. Er vonden wat pogingen van “nationale zelfvoorziening” plaats, die veelal mislukten door zelfoverschatting, en eigenlijk ook de lage industrialiseringsgraad en technologische achterstand.

Wat mijn moeder het meest waardeerde toen ze in Nederland kwam rond 1966, zo vertelde ze mij, was niet de welvaart, de betere economie met beter betalende banen (ook voor haar), nee.. dat benaderde ze meer met de houding van “a woman’s gotta do what a woman’s gotta do” (ze stuurde, zoals andere migranten uit arme families, ook geld van haar loon naar Spanje, naar haar moeder). Ze sprak vooral de waardering uit voor het respect dat ze ontving als werknemer (bloemen op de eerste dag als “chamber maid” in een hotel in Zandvoort, bezit van de rijke Amsterdamse Caransa familie).

In het harde fascistische Spanje van toen, werd ze als werkzoekende, voor slechtere banen, als zeurende zwerver behandeld, dan wel als sloof, dus meer botte, cynische afhankelijkheid zonder respect.

Behalve dat, waardeerde ze ook de formele beleefdheid en behulpzaamheid op meer plekken in Nederland, en de vrijere samenleving en bijeenkomsten, ook voor jongeren.

Dit lijkt los te staan van het begrip “volksaard”. Hier heeft de politieke situatie invloed, autoritair regime of democratie.

Iedereen, ieder mens, wil vrijheid en plezier maken. Hoe die vrijheid en dat plezier ingevuld worden kun je “cultuur” noemen. Een mooi, vaak complex iets, maar vaak versimpeld in “stereotypen”. Soms is dat denigrerend (of afgunstig?), soms humoristisch bedoeld, zoals in het boekje DZNTS dat ik hier bespreek.

Dit boekje bevat verder grappige one-liners over die “volksaard” als:

“Van systemen verwacht men in Spanje meestal niet dat ze functioneren”, of:

“De Spanjaarden drinken niet om hun remmingen los te laten, want die hebben ze niet”,

“Stilte werkt Spanjaarden op de zenuwen. Dat is ook de reden dat het Spaans niet gewoon gesproken, maar naar elkaar geschreeuwd wordt”, en deze:

“Spanjaarden laten zich weinig gelegen aan regels – want regels zijn niet leuk”.

Dit laatste citaat herhaalt nogmaals het “niet willen plannen” of “niet aan tijd willen denken” en het vermaak-zoekende als stereotypen. Een soort rode draad door dit boekje, DZNTS.

Nogmaals, niet echt negatieve stereotyperingen, en als overdreven of onjuist, dan toch te grappig verwoord om echt beledigend te zijn. Ze worden zo gerelativeerd.

ASTERIX

Ook in de Nederlandse Wikipedia-pagina over het begrip ‘stereotypes’ worden de stripverhalen Asterix de Galliër genoemd als milde, amusante hanteringen van stereotypen. Ook visueel, heel goed en treffend getekend, door de soms geniale illustrator Uderzo.

De tekeningen zijn zo leuk, de verhalen en humor erin zo speels, dat je vergeet dat veel van het verbeelde stereotypen zijn. Wederom: meer grappig dan beledigend.

In Asterix in Hispania (1967), komen alle cliché’s langs: het hete klimaat, Don Quichot, de vele feesten, stierenvechten, Flamenco en zigeuners, olijfolie, alsmede slechte organisatie en traagheid. Daarnaast ook aspecten als “trots” en “eer”, en het bekende vurige temperament. In de chaotische organisatie en in het vele feesten en dansen in het Asterix in Hispania verhaal worden de stereotypen uit het boekje DZNTS nogmaals bevestigd: vermaak-gericht, en niet willen plannen, traag- of luiheid.

Met mijn kennis van geschiedenis kan ik natuurlijk wat bezwaren aantekenen en correcties plaatsen: de Hispaniaanse mensen in het Asterix boek over de Romeinse tijd, zeggen voortdurend, cliché-matig “Olé”, terwijl die term uit het Arabisch komt (Moorse overheersing), zo’n 6 eeuwen later dus. Net als het Castiliaanse woord Ojalá (betekent: “laten we het hopen”, “hopelijk”) verwijst het naar God (Arabisch: Allah), bij God’s wil, prijs God, dat idee. Een van de vele Arabische leenwoorden in het Spaans (Castiliaans) om historische redenen. “Olé” als term gebruiken huidige Spanjaarden als uitroep wel veel: een beetje in de betekenis zoals zwarte Amerikanen “right on!” gebruiken – positieve bevestiging, dus, dus dat stereotype heeft wel iets van waarheid.

Om diezelfde historische redenen is de opmerking van iemand in het Asterix boek dat “we” (Spanjaarden) “van Grieken afstammen”, simplistische onzin. In de loop der eeuwen is het DNA van Spaanse mensen nogal vermengd, en bovendien verschillend per regio. Romeinen en Moren (Berbers, Arabieren) droegen eraan bij, maar ook eerder Kelten, Feniciërs (een proto-semitische taal sprekend), Carthagers (dat verhaal van Hannibal speelde deels in Spanje), Basken en hun voorouders, Iberiërs, Westgoten, Vandalen, Joden, en weinig Grieken. Daarnaast ook mensen die er al woonden toen de Feniciërs zo’n 1200 vóór Christus de eerste stad in Spanje stichtten (het huidige Cádiz, in Andalusië), van onduidelijke etnische origine.

DNA

Hoe dan ook, serieuze, wetenschappelijke DNA-studies sinds de jaren 1950s (toen DNA-studies eerst opkwamen), laten niet overtuigend één belangrijkste etnische voorouders van de huidige Spanjaarden zien, alleen een beetje bij de Basken. Andere landen in de wereld hebben dat wat meer (een dominante groep - nooit enige - voorouders), maar Spanje is veel gemengder. Zelfs de inquisitie bleek niet al te succesvol (te "Spaans" gepland?) en aardig wat in naam bekeerde Joden bleven uiteindelijk toch in Spanje (toch ruim 40% van hen). "Keltisch" DNA in Spanje wordt geschat op zo'n 30% (Portugal iets meer), geconcentreerd in het Noordwesten, maar "Germaans" DNA maar op zo'n 5%, "Berbers" DNA al met al op minstens 10%, maar dit alles is soms moeilijk te meten, onderzoekstechnisch gezien: Westgoten spraken een Germaanse taal, maar waren gemengd met Slaven, en Semitisch DNA kan ook van eerdere Feniciërs komen en niet alleen van Joden of Arabieren, Romeinen stuurden soms soldaten van Gallische of Griekse afkomst. Etcetera, etcetera.

Verder vind ik DNA-studies vanuit historisch perspectief wel een interessant studieterrein, overigens pas historisch ontwikkeld na de dwaze rassentheoriën van de Nazi's. Het had die Nazi-onzin mogelijk wat gerelativeerd, hoewel voorspelbaar de landen met Germaanse talen inderdaad wat meer Germaans DNA hebben.

Misschien neem ik het allemaal te serieus, kun je betogen, want het is grappig bedoeld. Asterix – gericht op kinderen – heeft echter ook wel een educatieve functie.

Wat ik inderdaad niet te serieus moet nemen, in dit geval, zijn de stereotypen in Asterix in Hispania, en evenmin die in het eerdergenoemde boek DZNTS. De auteurs relativeren zichzelf al, en daarmee hun stereotypen. Dat maakt het minder denigrerend of kwetsend.

STAND-UP COMEDY

Hetzelfde zie je bij veel stand-up comedy, zowel in Nederland als daarbuiten. Vooroordelen en stereotypen bespreken – en er grappen over maken – is in dat genre erg gangbaar, soms zelfs de norm. Richard Pryor en Eddy Murphy deden dat al goed en grappig, niet zonder zelfspot. Je hebt verschillende soorten humor, uiteraard, en ik schreef daar een eerder blog artikel over. Humor kan ook verschillende functies hebben, deels ook nare en ideologische: stereotypen bevestigen, volkeren denigreren en uitsluiten. De “blackface” traditie in de VS en deels in Europa bijvoorbeeld, humor tegen Joden (cartoons in Islamitische landen), en andere racistische grappen, zonder enige zelfspot en relativering. Dit is meestal “sarcastisch” van aard, waardoor ik niet zo positief ben over “sarcastische” humor, zoals anderen.

Nederlanders vinden zichzelf sarcastisch, en Amsterdammers helemaal. Tenzij ze het woord verkeerd gebruiken en “ironisch” bedoelen (een gangbare fout), zou ik iets anders zoeken. Humor kan situaties en wereldlijke onzin leuk relativeren en in een ander perspectief plaatsen, zonder dat je mensen persoonlijk, laag-bij-de gronds, per se hoeft te vernederen. Iets van zelfspot en zelfrelativering (als karaktertrek niet zo sterk ontwikkeld bij Amsterdammers) zou al helpen. Als er iets is wat ik bij Spanjaarden iets sympathieker vind dan bij Nederlanders (ik ben het allebei, in feite) is dat Spanjaarden meer zelfspot hebben.

Veel stand-up comedy, ook in de VS en Groot-Brittannië, en zelfs in het sarcasme-rijke Nederland, is goed en grappig omdat het die zelfrelativering, die zelfspot wel heeft. De eigen mening wordt niet zo bloedserieus genomen, en bescheiden genoeg wordt niet verhuld dat het vanuit een eigen, beperkt perspectief is. Niet al te serieus te nemen, en daardoor prettig. Geen “bully-achtige” metaforische “hand tegen de keel” waardoor je niet kunt ademen en in een hoek gedwongen wordt, zoals een keiharde racistische grap die je op straat in Amsterdam soms keihard kan overvallen.

Zelfs de meest met stereotiepen spelende delen van deze comedy van mensen als Eddy Murphy, Richard Pryor, en latere goede, succesvolle comedians als Lenny Henry, Dave Chappelle, Katt Williams, Russell Peters, Sarah Silverman, waren niet zo denigrerend als ze leken (over blanken die niet kunnen dansen bijvoorbeeld). Het zijn meer begrijpelijke observaties over cultuurverschillen. Geen wetten van Meden en Perzen.

Ze hoeven niet in alle gevallen waar te zijn, zoals de Nederlandse zuinigheid, en in Spanje noemen ze Catalanen “zuinig”, mijn moeder noemde Italianen “jaloers”, etcetera, maar de manier waarop het gebracht wordt – met “zachte” humor - , maakt dat relatieve, betwistbare eigenlijk al duidelijk.

HOLLYWOOD

Stereotiepen en het verwante cliché’s vind ik wel negatiever uitpakken in Hollywood-films. Deze zijn nog veel invloedrijker dan stand-up comedy, met name de laatste decennia. Ze zijn wereldwijd populair, gericht op vermaak en spektakel, maar drijven toch vaak op cliché’s en een (soms verhulde) pro-VS bias. Zelf-beelden zijn altijd “coole” beelden, zei ik eerder, dus ook hoe de VS gepresenteerd wordt in Hollywood films uit de VS. Orde, rationaliteit, en democratie in de VS, gekken en chaos daarbuiten, al te beginnen in Mexico.

Dat is soms subtiel, omdat politiek-correcte stromingen direct racisme in een kwaad daglicht stelden, sinds de 1970s met name, maar het is er nog steeds. Heel toevallig – of eigenlijk niet – sloten en sluiten ze ook heel goed aan bij het buitenlands militair/politiek beleid van de VS, met invallen in Iraq en Libië en zo, veelal gericht op eigenbelang. Britse films en series hadden lang datzelfde pro-imperialistische euvel.

Ook de African Americans lijken dan wel een plaats te hebben in vele Hollywood-films, net zoals sommige “token” Latino’s, maar in veel films worden toch negatieve stereotiepen over zwarten en Latino’s eigenlijk bevestigd. Ook in populaire, invloedrijke films die vanuit het zwarte perspectief lijken uit te gaan, zoals in Boyz In The Hood.. Er zullen ook wel wat mooie, menselijke, universele aspecten in zulke films zitten, maar ook veel “vieringen” van een minderwaardigheidscomplex en een laag zelfbeeld. Jezelf reduceren tot een groepslid, een stereotype.

Met name kwetsbare jongeren, met een beperkt referentiekader, worden daardoor beïnvloedt, ook in Europese steden, denk ik. “Gangstertje spelen”, zeg maar, als de enige “zwarte” film die je keek Boys In The Hood was. Hadden ze beter Spike Lee-films kunnen kijken.

Stereotiepen kunnen dus op verschillende manieren gevaarlijk zijn. Zowel bij minderheidsgroepen zelf in het gedrag, maar uiteraard ook in verband met machtsverschillen, als een witte werkgever mensen onterecht discrimineert voor een baan (niet aannemen/uitnodigen) vanwege niet een individu maar alleen een (in potentie irritant) groepslid ziet, of als een overheid in een Europees land raciale, etnische minderheden strenger gaat controleren op bijstands-/uitkeringsfraude dan de eigen mensen, en dat nog geaccepteerd wordt ook (de Toeslagen-affaire).

Onschuldig is alleen de relativering, en daarmee betwijfelen van die stereotiepen, soms juist door ze te benoemen en uit te vergroten. Met goede, positieve humor, zeg maar.

In gradaties zit dat in zowel dat boekje, Dat Zijn Nou Typisch Spanjaarden, waar ik het over had, de Asterix-strips, en in de betere (stand-up) comedy. Het gaat toch om de intentie. Lachen om cultuurverschillen maakt de wereld denk ik ook leuker en interessanter. Mijn ouders deden niets anders, zelfs die van de eigen echtgeno(o)t(e).

Het is daarnaast historisch leerzaam om te onderzoeken hoe die stereotypen zijn ontstaan..

CONCLUSIE

Tja, welke conclusies kan ik hier verder nu uit trekken? Kloppen de grappig weergegeven stereotypen over Spanje in de genoemde werken, naar mijn ervaring, ook met familie?

Laat ik zeggen dat ik deels meen te herkennen wat ze bedoelen te zeggen. Qua gebrek aan planning en aversie tegen kloktijd zijn er ook volkeren “in de tropen”, zoals Latijns-Amerika waarvan dat nog veel meer gezegd wordt, als stereotiep, maar in ieder geval in vergelijking met andere Europese landen geldt dat vaker te laat komen en mindere planning van Spaanse mensen wel. In Cuba bijvoorbeeld, evenals in Jamaica, was een kloktijd-afspraak veelal een “vage indicatie”, ervoer ik op beide eilanden. Het gericht zijn op feesten en liever niet willen werken, ben ik inderdaad bij veel Spaanse mensen min of meer schaamteloos tegen gekomen.

Echter: ook wel (in mindere mate) bij bijvoorbeeld Nederlanders of Italianen, met name levenslustige vrouwen, wat ik leuk vond. “Girls just wanna have fun”. Niet iedereen is een robot. In meerdere mate trof ik die feest-neiging boven werklust zelfs bij Cubanen en Jamaicanen. Spanjaarden zijn er misschien iets schaamtelozer in om dat toe te geven, en dat beantwoordt aan een ander stereotype in het boek ‘Dat Zijn Nou Typisch Spanjaarden’/DZNTS: dat Spanjaarden nogal “informeel” zijn in omgangsvormen.. lees: direct, ongefilterd.

Sociologisch en historisch wijt ik dat aan de gebrekkigere industrialisatie (slechts rond grote steden en Baskenland) en de gebleven verbinding met het platteland, het agrarische. De omgangsvormen zijn daarmee ook wat “boerser”, vergeleken met bijvoorbeeld Duitsland of Nederland. Niets mis met zulke plattelands-principes, zeg ik altijd maar.

Ook het terugkerende stereotype van "sterke familiebanden" die Spanjaarden zouden hebben herken ik wel, maar is niet anders in veel andere culturen, met name ook armere landen buiten Europa, en betreft vooral de "extended family", niet vooral het kerngezin zoals elders in Europa. Wat breder dus, en de vader-zoon of vader-dochter verhouding op zich is soms daarom zelfs sterker in Noord-Europa of Noord-Amerika. Mijn moeder maakte altijd grapjes over de vond ze overdreven verering van "daddy!" in Amerikaanse films, dus dat is ook relativeerbaar.

Die verschillen in “volksaard” tussen Europese volkeren zijn inmiddels overdreven (de wereld is internationaal, men imiteert elkaar, reist meer, wil verandering), maar met nog steeds een grond, een aanwezige kern.

Spanje moet zich aanpassen aan het neoliberalisme, terwijl steeds meer Noord-Europeanen fanatieker zijn gaan feesten - de klok vergetend -, alsof ze altijd al zo waren.

Het meest interessante vindt ik hierbij zelf de connectie met de moderne variant van het kapitalisme, het neoliberalisme, die wereldwijd veel invloed heeft, zeker sinds 1980, en een duidelijk VS/Angelsaksisch stempel heeft. Derhalve ook Protestants qua arbeidsethos, en gevormd door andere “angelsaksische” filosofische stromingen als utilitarisme, en materialisme, welke in “Latijnse “ landen toch minder aansloegen.

Het “kapitalisme” komt historisch uit het Protestantisme voort, weet niet iedereen, maar het voert te ver dat nu uit te leggen. Wel verklaart dit alles - samen met ruige natuurlijke condities - de “cultuurverschillen” van Spanje met, zeg Duitsland of de VS, die te versimpelen zijn tot de eerdergenoemde stereotypen.

Die verschillen zijn bovenal menselijk en eigenlijk ook grappig. In ieder geval zeker warmer en liefdevoller dan de koude cijfers van geld en materialisme.

Cultuur is wat je krijgt als je mensen met rust laat, zeg ik altijd.

Mijn hoop is dat deze natuurlijke neiging tot vrijheid van gewone mensen, van een eigen gevormde cultuur zonder inmenging van bovenaf of machtige partijen, van plezier en inspiratie, en van echte muziek en (levens)kunst en levenslust, altijd sterker zullen blijven dan welke economisch/politieke, elitaire - en totalitaire - machtsgreep en onderdrukking ook..

Kush

Some words can have multiple, yet enigmatic meanings. I find this interesting, as it shows the link between “language” and “culture”. Different linguistic metaphors, cultural anthropological studies showed, is what gave birth to different cultures.

This is one of those actually “logical” or “commonsensical” things of human history, that many not even realized.

ANTHROPOLOGY

I stumbled on that fact – that language use precedes culture – when I some time ago wrote an online review of the work ‘Anthropology for Dummies’ (2009), in that .. “for Dummies” series, for a Dutch website maintained by cultural anthropology students in Utrecht, the Netherlands.

Don’t ask me how and why, but the review of the book was a nice task, as I found the book very insightful about human cultural history. Things that seemed logical, when just clearing your mind. For example: that through language metaphor choices differences in culture originate.

Another one is how the need to “store” agriculture produce, in warehouses, led to more sedentary settlements and societies. “Duh”, one might say.. yet many did not thought about it clearly. The same with the link between language use starting, or “articulating” cultural development.

To illustrate this, one word I wish to focus on in this blog post, is the word Kush, or the related term Cushite. In areas I am interested in, language, music, history, and geography, I kept encountering the terms Kush or Cushite. Whether written with a C or K.

The interesting thing is that the similar terms I noticed being used with seemingly different meanings.

WEED

Amsterdam, where I live, still has a name as a “free” marijuana-smoking, “coffeeshop” centre. Living for over 20 years in Amsterdam now, and not far from the city before that, I must also point out something. This “coffeeshop” image, seemed cool abroad, and even a source of pride for some Amsterdammers. The truth of the matter is, however, that the last decades the coffeeshops – such as the number of them – have been constantly under attack -, as were the every opening hours. After all, marijuana was only “decriminalized” in Dutch law, not “legalized”, which is a misconception. Governmental authorities thus still can limit and proscribe.

An “anti weed-tourism”, and – equally odd and intolerant – general “anti-tourism” current among Central Amsterdam residents, ultimately led to swindling numbers of coffee-shops, from around 1993 over 400 in Amsterdam, to now (2023) around 160. The opening hours of weed-selling coffeeshops were limited by law over time from 03:00 (and even 04:00 in some places), to 01:00. Recently added legislation decreed further that no new coffeeshops can be opened.

Smoking marijuana on the streets of the oldest part of the Centre in Amsterdam (Nieuwmarkt/”Red Light” area), has this year (since May 2023) even been forbidden and finable.

Despite this clear, “bullying” anti-coffeeshop/free-weed smoking policy, Amsterdam still – now in 2023 - has maintained quite some free-marijuana buy or smoke “coffeeshops”; just enough to maintain that image, however more and more limited and tainted.

I relate all this, because in several of these coffeeshops, they also sell “Kush”-type weeds. It is a common term in the marijuana-growers and –smokers world. After research I found out it refers to a mountain range in Pakistan/Afghanistan, known as Hindu Kush: a region with a long marijuana-growing history, especially of the potent “Indica” strain named, thus, Kush (original etymology is from a local language). Potent Indica means good to relax or sleep, rather than to party (for which uplifting “Sativa” strain weed is more suitable).

Weed experts (they are quite abundant) point at the common mistaken use of the term “Kush” nowadays, among “potheads”, often just meaning – or supposed to mean - “high grade” (high quality) when put behind a name of some weed/marijuana. Often there is not even a genetic relation with the Pakistan/Afghanistan Hindus Kush mountains anymore. It seems thus just a “weed marketing” term.

The term apparently got – derived from this - a life of its own internationally, as “Kush” is also a term used for an illegal drug (deemed “dangerous") in Sierra Leone.

AFRICA

When I encountered this term: on coffeeshop menus in Amsterdam or when smokers mentioned it – whether really genetically from that Hindu Kush region or not - , I however thought of something entirely else, showing my personal interest in history and languages. I thought of the language branch, I read about: “the Cushitic/Cushite languages”, spoken in quite another part of the world: Eastern (the “Horn of”) Africa: Somalia, Ethiopia and surroundings.

I also heard of the historical, ancient Kingdom of Kush, in Nubia in Africa (around Sudan), in the Nile-valley, with connections to famous Ancient Egypt, north of it, spreading South as far as central Sudan. Nubian dynasties provided Egypt with several “Black African” pharaos and kings or influences, contradicting the later “whitening” of Ancient Egypt, in Western (but also Arab) sources. The Nubian Kingdom of Kush arose from around 1100 BC, and had its peak around – historians say – around 770 BC, even dominating Egypt. Since then Egypt had Nubian/Kush pharaos.

Important cities of Nubia/the kingdom of Kush included Napata, in present-day Sudan. The fact that there are more pyramids as such in present-day Sudan than in Egypt, are an historic testament to this glorious period.

My own instrumental as a musician – named Napata - refers to that, also visually in its video photos (pyramids in present-day Sudan).

The word “Kush” for this kingdom, south of Egypt, is probably of local origin.

CUSHITIC LANGUAGES

I always assumed a link with the kingdom of Kush the mentioned Cushitic languages (and ethnic groups speaking them), in the Horn of Africa, but confusingly enough this is only limitedly there. Turns out that “Cush” is also a name in the Bible, of one of the sons of Ham (Cham). Ham gave the name Hamites to Northern Africans (Berber people), and Western linguists apparently wanted to name the newly categorized Afro-Asiatic language branch, distantly related to Hamitic languages, in Eastern Africa, after this Biblical character, Cush.

Of course there is a distance between Sudan and Oromia and Somalia – just like there is between Denmark and Spain, for instance – but still: a connection to Nubia seemed not far-fetched for me, also because Sudan borders Ethiopia, where the Oromo speak their Cushitic language. One of the larger ones –in fact – with over 25 million speakers, followed by quite some Somali speakers.

Cushitic languages are moreover also known in parts of what is now NE Sudan (even Egypt), and nearby western Eritrea. Not too far East of where once Napata/Kush was. The Beja people there speak a Cushitic language (the northern-most of the branch).

Both the Somali as the Oromo put somehow into question the “Asiatic” in the Afro-Asiatic language family. Though a very, very distant relationship is assumed by linguists with Semitic languages, and also a very distant one between Berber and Cushitic languages, genetic and archeological studies point at local African origins of both the Oromo people (in Southern Ethiopia and bordering Kenya), and of Somali people and language in Somalia itself. Very superficially a relatively darker skin, and more sub-Saharan African features – when compared to e.g. Arabs – already point at this.

Whereas the “Dutch coffeeshop”, marijuana-smokers term “Kush” refers in fact to South Asia and the Pakistan region, other meanings of Kush or Cushite thus refer to Africa.

This – like the term Nubian – has obtained a symbolical function among parts of the African diaspora in the West (Americas) as an identity reaffirmation and connection with ancestral Africa, where they were stolen from.

Nubia(ns) historically indeed had a High Civilization when compared to Europe at the time, and were mostly Black Africans: this was highly developed, and not just a myth invented by a Black power hobbyist, as some unjustly ridicule it.

REGGAE

In the Black Power-influenced Rastafari movement, and consequently in many Reggae lyrics, “Cushite” is used too, just as “Nubian”, to refer to an African heritage, similarly as in some “conscious” hip-hop among African-Americans in the US, and since the days of Malcolm X.

The Jamaican Reggae artist Winston McAnuff called his band (to perform and record with) the Black Kush band. A more recent, younger Reggae and Dancehall artist, also Rastafari-inspired, also goes by the name of Black Kush.

There was a Roots Reggae band called the Cushites as well (already by the 1970s).

More recently, also a lady singer (from Trinidad and Tobago) calls herself Kushite. With fine songs and good singing, she seems talented enough. From US Virgin Islands hails the artist calling himself Abja De Kushite.

Another Rastafari-inspired musical Reggae group from Jamaica (with older members) active now calls itself KushArt.

Among these conscious Rastafari-adhering Reggae artists, and also when used in lyrics – such as in I Wayne’s lyrics “The Kushites keep prevailing” (on the fine song Trample The Beast), a link with Africa seems more probable, than a quite shallow reference to the “kush” type of weed/marijuana. This use is not absent, even in Jamaica.. but only in cases when the lyrics are about marijuana.

Cushite or Kush is, again confusingly, therefore also used in reference to Marijuana (the Indica strain) in some Reggae lyrics, even by Rastafari-adhering artists often referring to Africa too. Yet another somehow confusing aspects of the use of the term “Cush”.

This confusion is played with, you can say. Hempress Sativa’s mellow song Kushite Love might refer to marijuana involvement (see also the weed-based wordplay of her artist name) in the love making, but also to fine love making between two black/African-descended people: she and a Black man. “African love”, so to speak.

“It’s all good”, in my opinion, as Black Americans say.

I imagined for a while that it might be marijuana from that part of Africa (just like you have weed from Congo or South Africa), and hash is smoked a lot in the Sudan-region - but it turns out I was mistaken (Hindu Kush mountains, Pakistan/Afghanistan), as I learned.

Well: in one’s own head one is free to still make and fantasize about that connection, haha.

SELASSIE

There are, besides this, also Reggae lyrics referring to Kush or Cushite as in Africa. Quite reasonably, as Ethiopia, of which Emperor Haile Selassie (venerated/worshipped among Rastafari) was Emperor, has a large “Cushitic-language” speaking ethnic group, the Oromo, of which – moreover – Haile Selassie himself partly descended.

Though often associated with the Amhara ethnicity (of which Selassie for another part also descended), the Emperor had through both his parents in fact a mixed-Ethiopian ethnic background (Amhara, Oromo, Gurage, a.o.). So, he was in fact also “Cushitic”, ethnically, one might say, though identified as Amhara (and as a Christian).

In Ethiopia itself, the (mostly Orthodox Christian) Amhara ethnic group – speaking a Semitic-derived language - , are known as a relatively “lighter-skinned”, Arabian Peninsula-descended group, yet: they mixed with local Africans.

This – and the other (African) ethnic origins of Haile Selassie – makes Selassie being a deity/figurehead for the Afro-centric Rastafari movement at least sensible, certainly in a symbolic sense.

HISTORY OF AFRICA

Therefore, despite the worn-out cliché of Rasta Reggae artists smoking marijuana (incl. Kush for Indica-likers), the term Cushite has a significant, quite interesting meaning in the originally Jamaican Rastafari movement. Multiple, yet valuable. Perhaps by extension – also in light of the ancient Nubian kingdom Kush – also for the entire African Diaspora and Africa itself.

It helps at least to shed light on the fact that Africa had a varied and developed history before slavery put it on the self-interested European colonizers’ map. It had advanced civilizations – including science - at the time when Greek and Rome still lived as the primitive “Barbarians” they later criticized.

An advanced civilization is not always good or more humane for all – after all often requiring exploitation and slavery – than a human life more balanced with nature, but it shows the variety and versatility of Africa’s rich history, including of sub-Saharan “Black” Africans, when part of the Europeans still lived in caves or huts, and not yet cities.

Again: “cities” - the big city - is not by definition a good thing, and often a prerequisite for conquest and exploitation. The first city with 100.000 inhabitants was ancient Babylon (enslaving many people), in present-day Iraq, and the first one with a million inhabitants Rome, in present-day Italy, known for military conquests and unequal societies with slavery.

The Nubian Kingdom of Kush, and before that Egypt, bordering in the North to it, were similar “conquering”, powerful (and unequal) civilizations, with slavery. Kush was particularly known for its gold, enabling its power.

MORE?

Other meanings of Kush I do not know of, though Indica-strain ”Kush” weeds indeed stimulate sleeping/relaxing (downers), reason for which I find the similarity to the French word “couch(er)” (to lay down, go to bed/sleep) a funny coincidence. Pure coincidence, as Latin-derived. In Spanish (another Latin-derived language) it would be “acostar(se)”, so quite different, but from the same Latin root..

All these multiple meaning are thus at the same times confusing, as they are interesting and creative.

All this illustrates what was explained in the ‘Antropology for Dummies’ book I reviewed once: the possibility of language (methapors) for cultural creation.

Maracas, Cuba, and Fernando Ortiz

It almost is like the proverbial “elephant in the room”, in my case: the Maracas. A well-known, round-like with handle, shaker instrument known from Cuban and “Latin” musical cultures mostly, although not always under that name.

I am a percussionist, and wrote quite a lot about percussion instruments on my (this) blog. Instruments I use a lot, and even those a bit less (my article about tambourines, for instance). Maybe in one sense the “Maracas” seemed too cliché, too common an instrument, to warrant extra attention, but that is not even true.

I find the Maracas as used in e.g. Cuban music in fact interesting. It might not seem a “spectacular” or “rough” instrument, rather “mellow” and “soft”, one might say, but it is nice and even more influential than some would imagine. Maracas also have a long history, that is global.

FERNANDO ORTIZ

I recently read a small book by Cuban anthropologist Fernando Ortiz (1881-1969), who studied Afro-Cuban life and culture, and had influence even in wider Caribbean studies. There is also an institute in Cuba named after him (which I visited).

Ortiz was a white Cuban (of primarily Spanish descent) with a sincere interest in Afro-Cuban culture. It became sincere, but started out wrong. Early in his career more politically involved, he started studying criminal life among some Black Cubans, even employing some nonsensical, not to say morally dubious theories, such as from the rightly discarded “phrenology” idea: that criminal tendencies would show in the physical traits of people (outside, or the brain). That he focused on black Cubans at first, made it even more dubious. Also, the link between phrenology and now also discarded eugenics is historically tainted, though the latter “eugenic” foolishness persisted even beyond Nazism, up to the 1970s in parts of the US and Europe (the father of the influential billionaire Bill Gates was involved in it).

These Afro-Cuban “underground” people Ortiz “studied”, were mostly members from the secret society Abakuá (largely of Efik-Ibibio, Calabar/Cameroun/Nigeria origin) that had cultural organizations, regarded though – today we would say “framed” – also as criminal havens. Largely unjustly criminalized, but the government wanted more control (even before communism).

Ortiz however proved, over time, that he had an open mind, and was not a hardcore racist. He even changed - also by his own admittance - starting to focus on the beauty and variety of Afro-Cuban expressions: its varied African origins, and contributions to Cuban culture and music. Maybe it’s even a kind of “falling in love”, in some sense. There’s some “literary” beauty in this change of Ortiz, from Saul to Paul.., haha

Henceforth this became his focus, as he also became more anti-racist by the 1940s. He wrote some larger studies about Afro-Cuban and Cuban culture, with some anthropological influence even beyond “Cuban studies” - such as his coining of the term “transculturation” – but also some smaller works about aspects of Afro-Cuban culture.

MARACAS BOOK

As part of his series about typical Afro Cuban musical instruments, Ortiz also wrote about Maracas (shakers), in the 1950s. The book ‘Las Maracas’ in the series ‘Los instrumentos de la musica afrocubana” (the instruments of Afro-Cuban music), by Fernando Ortiz..

This I read recently, and I will focus on it, as fitting the theme I chose. It further also served me, to find out what I really know about shakers or Maracas.

Ortiz’s book seemed to have appeared only in Spanish (a translation is a good idea), but luckily I can read that language.

I do not know much about the academic culture in Cuba or the Spanish-speaking world of then, but this small book is more a “flux de bouche” as they say in French, or “ramble” in English. With little structure, paragraphs, no blank lines/extra space, or heads..

Fortunately, Ortiz writes quite attractively and engagingly, though with a tendency to “comma writing” as I call it: long sentences with “side paths”. I have that tendency too, so won’t criticize it too much, haha.

In the book, anyway, he shows his open mind and wide interest. He also shows his broad knowledge about – or study of - cultures even outside Cuba, as a true anthropologist.

One thing I asked myself about Maracas, were their origins. Of course, I saw Maracas being played often by Cuban musical groups – in Cuba itself – and in other “folksy” genres from the Caribbean, Latin America, or Africa. I even saw it sometimes as part of the “repertoire” or standard set of percussionists even in ‘pop music” groups (modern Reggae, Funk, R&B). I even played them myself live (on Funk, Blues, Latin, or Reggae music).

Despite its evident place in “Black” music, I always wondered if their origins might by African or Amerindian. Also because I read somewhere about its historical use among Amerindians in the Americas, including in the Amazon region. Later I noted Shékere and other shaker uses in traditional African music, of course, roundish and gourd-based, but these could differ in shape from this “rounder” Maracas (with stick) shape.. I thought so, at least..

Here Ortiz gave me some useful answers in his book.

ROOTS AND ROUTES

As the Wikipedia-articles are short and not very informative, I could not find much before. Under the name Ortiz used, “maracas”, there were at least only short articles in Wikipedia in English and Dutch – of mediocre quality - , and a bit a longer one in Spanish, also not very good.

By the way, the terminology in the Netherlands is kind of funny, as the Maracas are also known in Dutch as “sambaballen”, literally: “samba balls” . One might think: just colloquially, I imagine?.. no, even semi-official. Of course it is not correct, especially since not used (round maracas) as such in Brazilian samba. Brazil has its own known “shakers” (like the cylindrical Ganza, different from Maracas), besides similar, “roundish” Maracas with stick (named also Maracas in Brazil). The “vague exotic” as reference in Dutch.. There was even carnival pop hit song about it, high on the Dutch charts with “samba-ballen” in the title, by comedian André van Duin. Admittedly, not "high" culture or comedy (according to some), but the term "sambaballen" is still used in Dutch, if erroneous.

Ortiz pays some attention to the etymology of “maracas”. Not uninteresting, but with the risk of becoming tedious, after finding out that the word has Amerindian origins, comparing among languages. Some authors (including those cited on Wikipedia) trace the term “maraca” back to the Guarani in and around Paraguay.

He pays more attention to origins of the instrument itself, and this I found more interesting. It is a bit blemished – maybe – by some less-political correct terminology (by today’s standards), but overall very engaging and educational.

PRIMITIVE

Ortiz associates the shaker use with “primitive” cultures, and takes on a global approach. Africa, Asia, the Americas: all knew “shaker” or “maraca”-like instruments.

He details the “sacred” and ritual use of maracas in various Amerindian cultures, such as the Tupi in the Amazon region, among the Guarani, the Guyanas, among the Inca, in Mexico, and further concentrating on the Arowaks (or Tainos) that once lived in Cuba, before Columbus. The maracas were used with different intensities – or not at all - among Amerindian groups, dependent further on period. It was even – according to some scholars – not known before a certain period, when maize growing began in Central America, then on to the Amazon and Guyanas region, from which the Arawaks later travelled to Cuba and other Caribbean islands.

Interestingly to consider, how Ortiz describes, that “maracas” are now absent in more developed, modern societies like Europe, unlike other types of instruments. Too primitive or natural, seems the suggestion. Shaker sounds only survived as indirect references in folk genres in (very) rural parts of Italy, Greece, and Spain. The modern city killed the “soft-sounding”, rustic Maracas, it seemed, one can say.

Its sound (which Ortiz compares to rainfall, one can say ‘jungle sounds” too) is also directly connected to a more (tropical) natural life and surroundings. The African and Amerindian societies, moreover, kept Maracas use alive up to in present-day music, amid modernity.. An interesting fact.

In their early stage, the maracas/shaker use was not yet so widespread in the Americas, yet there is historical evidence of Maracas use among at least a part of Taino or Arawaks in Cuba before Columbus, also living on in folk stories.

CUBA

With the arrival of Columbus, colonization, and destruction, many “pure” Tainos (related to Arawaks) disappeared from Cuba: slavery, death, while the remaining ones mixed with Europeans and Africans in Cuba.

When I was in Cuba, I heard that the remaining Arawak (or in Spanish: Tainos) Amerindian blood was visible in racial mixtures of people in the region around the Far East of Cuba (around Baracoa), and some pockets in Eastern Cuba, and in the Far West (tobacco growing), Pinar Del Río part of Cuba.

What’s said in the Wikipedia article: that they are of Amerindian origin, including the well-known Cuban one, is according to this book of Ortiz not entirely true..

He emphasizes in Cuba the relevance of two sources of origins for maracas: the Americas, but also Africa.

He not even states that Africans saw the Maraca used by indigenous Arawaks in Cuba, and that that “reminded” them of their own, but goes further. He points out that Africans despite enslavement could bring their own Maracas-like shakers, according to African values and aesthetics, preferring these over local, present ones, even if having to remake them in Cuba.

In the case of e.g. Venezuela or parts of Colombia, where Amerindians far outnumbered Africans, the Africans there might indeed copy Amerindian models, but in the case of Cuba, according to Ortiz, the Africans brought their own models from Africa.

USE

He pays attention to the use of maracas among Afro-Cubans and in Africa, partly sacred, though to a lesser degree than among the Amerindians. It was after all used also mainly musically and rhythmically in African cultures, besides in some spiritual traditions, such as of Yoruba and Congo origin. For the latter, special, “holy” seeds or stone or wood pieces were gathered for the Maracas’ inside.

In Amerindian cultures there was a musical use too, but more often also ritual among some peoples, with not even a musical, but rather “sonic” (messages, healing, other rituals) function.

In some parts of Africa – such as the South East (Mozambique a.a.), there is a specific “female” reserved use for Maracas. Some other parts of Africa too, but within Cuba, Ortiz did not note any “prescribed” gender distinction in Maraca use among Afro-Cubans.

In the neo-African Rastafari tradition, originating in Jamaica since the 1930s, such a gender distinction is found in (spiritual) Nyahbinghi drumming (and chanting) sessions, around “heart beat” rhythms, with clear African musical retentions (Ghana, Congo), but also Protestant and Biblical influences. Maracas/shakers tend to play along with the drummed “heart beats” in Nyabinghi sessions. These drummers are traditionally only men, while women could sing along, and were “allowed” to play shakers, often a kind of wooden maraca, similar in roundish shape to the Cuban ones, only often bigger and decorated), but women were not allowed to play the drums.

Whether this gender distinction is actually a direct African retention like the Congo/Kumina “heart beat” drumming or Kete drums, or rather a later, even “Bible-influenced” rule, added in Protestant-influenced Jamaica, is hard to determine. Some Nyahbinghi Rastas assume an African retention, others refer to the Bible.

DEVELOPMENTS

He further sketches developments of the forms of Maracas, from almost purely natural calabashes and gourds with dried seeds - natural shakers, so to speak - to “man-made” ones (with sticks). Such old, “natural” gourd shakers are still used in traditional Igbo music (SE Nigeria), for instance, and elsewhere in Africa.

Proper man-made Maracas, Ortiz further explains, have that stick through the whole and to the top, else – with loose stick added – it is mostly “for tourist” souvenir of Cuba use, and less enduring. Sizes and seed use came to differ over time, being originally comparable in size to “oranges”, but bigger maracas (like say: a melon- or watermelon-size) developed too. Colombian-syle maracas tend to be these bigger ones.. Material changed from gourd to other fruits, wood, and later even metal and other material.

That is where the “route” more or less stops, as Ortiz pays much more attention to the “roots” of maracas, than its routes. He follows the historical “route” a bit, but not into the various Cuban (or Latin American) music genres of recent times..

He wrote this in the 1950s, but these (Son, Rumba, Mambo, etcetera) existed by then too. In this book – and in others of the series – he addresses more the Afro-Cuban religious/spiritual use, such as in Santería and Congo (Mayombe) religions.

In another book, about Abakuá instruments, he points out that these do not use shakers or maracas, but African traditions of Yoruba or Congo origin, like Santería and Mayombe quite a lot of shakers, also historically.

The common use of Maracas in early forms of Son, the Son Changui, in Guantánamo, Eastern Cuba, might point at a Congo, rather than an Amerindian origin, as long assumed. There is after all a strong Congo influence in Eastern Cuba, noticeable in Son music (and related later Salsa, Bachata, and other genres), also because of the high percentage of slaves from the Congo region in Eastern Cuba.

It became common in popular Cuban music, a route this book by Ortiz only hints at, and with that influenced other Latin American and Caribbean genres. He takes this use in Cuba for granted, hinting further at indications of more future use by Western musicians, or in classical music..

Ortiz also chose to give practical playing information, though in a broad sense, and other “material” issues, such as of what’s the variation of seeds used inside the Maracas. From etymology, he deduces that in the Congo region originally maize/corn seeds tended to be used. Later more varied seeds, or stones. Even non-natural pieces.

CONCLUSION

Fernando Ortiz’s short study for his book on Maracas, is thus more about its origins, and gives quite some practical and material details of the instrument.

Its spread throughout different Caribbean and Latin music genres would of course be an interesting topic, including aspects like different uses/playing styles.

That is left more, presumably, to musicologists or historians.

Still, I found the book about Maracas useful and informative for me, especially teaching me about the Maracas’ roots, as both Amerindian and African, in the case of Cuba. A good tree needs good roots – like a natural foundation -, and the “branches” of this firmly rooted tree – on which percussionists like me move – then grow by themselves..

The Spanish text on the book’s back cover uses “big words” for Ortiz’s works on ‘Los instrumentos de la musica afrocubana’, describing the series of books as “monumental” and even “no superada hasta ahoy”, translatable as: “not outdone (or improved) up to today” – even if going back to the 1950s.

Big words, but at least regarding the “roots” and origins of the Maracas, Fernando Ortiz’s small, anthropological book The Maracas, remains indeed foundational, and the main information source, cited/quoted also in later academic studies on Cuban and other music.. It was in that sense “groundbreaking”, even this small book on Maracas I discussed here.

I think, anyway, that these origins are good to know for me, as a percussion player, perhaps even necessary..

Simon Carmiggelt

Simon Carmiggelt (1913-1987) was een bijzondere Nederlandse auteur, maar is ook één van die “televisie-herinneringen” voor veel mensen. Zonder twijfel is dat een “generatie-ding”. Tot in de 1980s heb ik nog bewust zijn zogenaamde ‘kronkels’ op televisie gezien: voorgelezen verhaaltjes, anekdotisch, meestal poetisch. Iemand – mogelijk hijzelf – noemde deze treffend “schetsen”, wat ik een mooie aanduiding vind. Alledaagse taferelen en gesprekken, maar toch met een diepere laag. In 1987 was zijn laatste tv-uitzending en “kronkel”. Hij was echter al veel langer op tv, ook in de jaren 70 bij de VARA.

SOCIAAL-DEMOCRATISCH

Carmiggelt is geboren in Den Haag. Of hij een “Hagenaar” – uit een rijk deel/rijke familie – of een “Hagenees” – uit een armer deel of armere familie – weet ik eigenlijk niet. Hij zat in ieder geval veelal in de “linkse”, sociaal-democratische hoek – kwam ook uit zo’n nest -, en schreef zijn stukken (“kronkels” of “schetsen”) dan ook een flink deel van zijn leven voor sociaal-democratische kranten als Vooruit, deel van Het Volk, en later dus voor het Parool. Hij deed ook (kritisch) verslag van het fascisme in Nederland vóór de oorlog, de NSB van Mussert en kleinere clubs.

Hij verzette zich al steeds meer tegen de Nazi’s, na de bezetting in 1940, onder meer via heimelijk verzetswerk - dus bleef kritisch. Ook werd hij ontslagen omdat hij weigerde de "Ariër-verklaring" te tekenen. Voorzichtig (want hij had een gezin) was hij dus rebels. Zijn indirecte betrokkenheid bij oprichting van verzetsblad het Parool, en de verspreiding ervan, deden hem uiteindelijk opgepakt worden. Dat latere verzetswerk voor het Parool in de oorlogsjaren, deden Carmiggelt uiteindelijk ook in Amsterdam belanden en ook blijven.

Puur naar de manier kijkend waarop hij in Amsterdam terecht kwam, deels toeval, deels keuze, en op dezelfde leeftijd (we waren beide rond de 29 jaar oud, toen we naar Amsterdam kwamen), herken ik mijzelf wel in Carmiggelt, zij het in een totaal andere tijd, en ik kwam uit een klein Noord-Holland’s dorp, hij uit Den Haag. Net als ik had hij een nuttige “blik van buiten” op de hoofdstad, die soms van zelfgenoegzaamheid aan elkaar hangt, maar ook fascineert door de variatie, drukte, en gekte. Verder “hingen” we wel grotendeels in andere kringen, maar dat even terzijde.

Op zijn minst sympathiseerde hij voorts met de onderklasse, of hij nu wel hun ontberingen kende uit ervaring, of niet: dat laatste komt immers zo vaak voor. Arme arbeiders houden minder tijd en energie over na hun zware, vaak geestdodende werk dienend om alleen maar rond te komen, voor iets als schrijven, kunst maken, of zelfs filosoferen over hun levenssituatie. ‘Erst das Fressen, dann die Moral’, dixit Berthold Brecht.

Ik herinner mij dat Carmiggelt’s “kronkels” mij aanspraken: de droge, doch plezierig-relativerende manier waarop hij ze voorlas, en de verhalen zelf. Vaak gingen die verhalen over een stad, de grote stad, Amsterdam, zo’n 20 km van waar ik toen woonde. Vaak in kroegen. Niet eens zo ver, maar moeilijk bereikbaar voor mij op die leeftijd, en een andere, fascinerende, spannende grootstedelijke wereld.

KROEG

Of het een reëel beeld was, betwijfel ik nu, maar ik had een beeld van Amsterdamse, specifiek Jordanese, “bruine” kroegen waar eigenzinnige, grappige types rondhingen, met die typisch Amsterdamse “bijdehante” humor, en zelfs voor noordelijke streken toch aardig wat “Napolitaanse” zanglust, imitatie of niet.

Mijn moeder vertelde mij ooit een leuk verhaal. Vertaald uit het Spaans zei ze het zo: “je vader nam me een keer mee naar zo’n Jordanese, Amsterdamse kroeg, sommige dronken mensen zongen mee..”..

Ik kon eruit niet opmaken of ze het leuk vond. Hoe ze het formuleerde was het iets als “het was blijkbaar nodig”. Mogelijk verstond ze toen ook weinig. Vrijheid is altijd beter – zelfs vrijheid met “slechte” of andere smaak – zal ze waarschijnlijk gedacht hebben, immers na het cynisme, de repressie, en de leugenachtigheid, in het Spanje onder het (fascistische) Franco regime, dat ze pas verlaten had.

Een wat meer en eerder geïntegreerde Italiaan – die al aardig wat Nederlands sprak – wilde even zijn kersverse Spaanse vrouw helpen integreren en Nederland begrijpen. Dat vond ik eigenlijk het mooiste van dit verhaal. Een soort ongemakkelijk geuite liefde.

Welnu, zo’n verhaal van mijn moeder, maar dan met meer “dialoog”, zou ook een verhaal, een “kronkel” van Carmiggelt kunnen zijn.

PRAATGROEPEN

Hij schreef weliswaar vooral over wat oudere Nederlandse, wat burgerlijk levende, mensen – wel vaak echtparen -, maar qua thematiek en setting waren er overeenkomsten. Ook de “ongemakkelijk geuite liefde” is terugkerend is in Carmiggelt’s verhalen.

Het was ook de tijd toen mannen moeilijker open over gevoelens praten, zeker van wat oudere generaties, zoals mijn vader, en de echtgenoten, kroegtijgers, en oude vaders die Carmiggelt’s verhalen bevolken.

Die hadden de jaren 70 hippie en “flower power” tijd niet echt meegemaakt. De “praatgroepen”, de “feminisering” van mannen, zoals schrijver Stephan Sanders dat eens beschreef, van de commune’s en progressiever onderwijs; dat had nog weinig invloed op mannen van deze oudere generatie. Mannen moesten mannen zijn, werken, en stoer doen. Niet in elk geval hetzelfde als liefdeloos zijn, maar wel vaak zakelijk en afstandelijk.

Over die moeizame gesprekken en uitingen tussen mensen, en vaak ook man en vrouw, gingen veel van Carmiggelt’s “schetsen”. Dit analyseer ik op basis van een grote steekproef van zijn verhalen.

THEMA’S

Een diepere, maatschappelijke betekenis, richting het abstracte, vermeed Carmiggelt vaak, merkte ik. Uitbuiting, armoede, vervolging, als thema’s dienen wel regelmatig als referentie voor de “schets” van personen en situaties. Soms ook heel mooi en subtiel, vind ik, zoals hij via een bepaalde woordkeuze toch naar onrecht of misstanden verwijst, vanuit het alledaagse. Menselijke relaties en “eenzaamheid” blijven daarbij echter toch hoofdthema’s.

Elders op dit blog maak ik wel het onderscheid tussen schrijvers goed in “denkprocessen” en directe communicatie, en die beter in sfeer- en beeldschetsen, in het visualiseren.

Carmiggelt is duidelijk van de eerste categorie. Hij beschrijft gesprekken tussen mensen, voornamelijk. De settings waar deze plaatsvinden worden wel genoemd maar niet beschreven, of slechts heel schetsmatig. Het gaat hem om de menselijke relaties in die setting.

Een licht-formele toon was Carmiggelt niet vreemd. Beleefde aanspreekvormen, maar ook formeel ten aanzien van instituties. Dit diende denk ik onbewust om zijn gevoel er buiten te houden, of in ieder geval te beperken: zo van: “ik verlies mij hier niet in loze emotie, maar houd het zakelijk..”. Hetzelfde doel diende de soms wat archaïsche woordkeuze.

DROOGKOMISCH

Net zo “droog” als hij de gesprekken of gedragingen optekent of beschrijft. Echter: hier is Carmiggelt wat speelser en vrijer in zijn beschrijvingen, met meer ruimte voor gevoelens.

Vaak ook humoristisch en droogkomisch, zulke nevenbeschouwingen. Zoals het noemen in een van zijn verhalen in de bundel getiteld ‘Weet Ik Veel’ (typische titel) van een vroegere schoolgenoot, die Carmiggelt als spreker wilde boeken. Carmiggelt had weinig herinneringen aan hem, maar hij merkte dat de schoolgenoot zo enthousiast over die middelbare school-tijd sprak dat hij, zo dacht hij, “daarna nooit meer iets leuks had meegemaakt”. Daar moest ik om lachen.

Het was ook een grappige en herkenbare observatie, maar zo heeft hij er aardig wat door zijn “schetsen”. Ik had regelmatig glimlach-momenten, zelfs af en toe “hardop lach” momenten.

Iets ertussen in had ik bij weer zo’n droogkomische beschrijving van Carmiggelt, ook in de bundel Weet Ik Veel. Een man komt een café binnen en noemt een naam, en of die van de eigenaar achter de bar was. Carmiggelt beschreef hoe de kastelein “zonder geestdrift” hierop zei “dat ben ik”.

Een klein, maar grappig detail, want herkenbaar. Een nuchtere, Amsterdamse Nederlandse man, bijna-mompelend en op rustige toon, zonder stemverheffing: “dat ben ik”.

Die woorden “zonder geestdrift” zijn des te genialer gekozen, omdat het toch raar is als iemand je vraagt “ben je.. (en dan je hele naam)..”. Zelfs voor een bareigenaar, want die kent men hoogstens van voornaam. Dat er geen geestdrift is toch wel noemenswaardig.

Met veelal als achtergrond Amsterdam, en in die tijd, speelde de oorlog uiteraard een rol in een deel van zijn “kronkels”, maatschappelijke problemen en ongelijkheid ook in vele “schetsen” direct of indirect, maar toch.. Het ging vooral om het alledaagse optekenen, en menselijke relaties.

ALLEDAAGSE MENSEN

Die alledaagse, menselijke relaties dienen eigenlijk niet als middel of “handvat” voor een ideologie, ook niet de “socialistische”. Dat is in Carmiggelt te prijzen: hij blijft de concrete, complexe mens zien, geen geabstraheerd “middel” of “functioneel wezen”, immers een voorbode van nog gevaarlijker ontmenselijking.

Daar komen de lessen terug die hij als jongeling leerde in de jaren 30 vóór de Tweede Wereldoorlog, verslag doend als journalist voor het socialistische blad Vooruit, bij bijeenkomsten van de NSB en verwante fascisten in Nederland. De geuite ideologieën en leuzen op zulke bijeenkomsten waren bepaald totalitair: “men wilde het volk gelukkig maken”, tekende Carmiggelt op. Wijselijk leerde hij hiervan dat zulke politieke “beloften ”het volk gelukkig te maken” kwaadaardig zijn en te wantrouwen.

Het is bovendien nogal collectivistisch, wat iets is dat fascisme met communisme deelt, en andere totalitaire systemen. Het cijfert het individu weg. Mogelijk dat daarom Carmiggelt zo alledaags en intermenselijk gericht was in zijn “kronkels”. Gewone mensen die leven op hun manier. Psychologie in plaats van sociologie..

Carmiggelt schrijft daar goed over, onderhoudend en creatief, vaak geestig. Dat wil echter niet zeggen dat ik alle mensen die zijn kronkels bevolken even sympathiek vind. Er zitten schatten bij, maar ook cynische egoïsten, en alles ertussen in.

Dat klopt echter ook, want een doorsnede van Amsterdam. Dat harde, ongevoelige in het karakter van sommige Amsterdammers weerspiegelt de anonieme, koude, en drukke stad. Tegelijkertijd is er in zo’n kille context altijd de zoektocht naar liefde en menselijke warmte, bij veel mensen.

Die zucht en zoektocht komt ook goed naar voren in Carmiggelt’s verhalen, zij het soms wat “onhandig” of indirect geuit. Ook door de ingehouden “pre-praatgroepen” en “pre-hippie tijd” mores.

REPRESENTATIEF

In 1987 overleed Carmiggelt. Het is nu een andere tijd, maar ook rond die tijd was Amsterdam al wat multicultureler geworden. Nu zouden qua stijl en focus Carmiggeltiaanse “kronkels” in Amsterdam een stuk diverser zijn. Als ze althans als “representatief” van heel Amsterdam willen gelden.

Het waren in Carmiggelt’s verhalen immers vooral witte Nederlanders van middelbare leeftijd of ouder, vaak tamelijk ordelijk levend, gezinnetjes, opgroeiende kinderen, de rekeningen betalen..zulke besognes. Alcohol bleek vaak de grootste ondeugd in tamelijk burgerlijke leventjes.

Er zaten weinig vrijdenkende, losgeslagen kunstenaars tussen, die ook nog rare drugs gebruikten, of wat jongere anarchistische krakers, zoals je in Carmiggelt’s tijd al had.

Ook zaten er nauwelijks Surinamers tussen, toch een grote groep in Amsterdam. Interessant als groep, omdat de mate van “vernederlandst” zijn wisselt per Surinamer. Ook geen Marokkanen of Turken, of andere groepen. Eigen, wat geslotener gemeenschappen met minder gemengde relaties met Nederlanders dan Surinamers, maar toch..

Multiculturele relaties en gesprekken – en culturele verschillen - zouden nu een interessant thema voor Carmiggelt’s verhaaltjes zijn, met Amsterdam als achtergrond.

EIGEN ERVARING

Uit mijn eigen ervaring kan ik zo een aantal verhalen “opdreunen”, of in ieder geval geestige anekdotes in Amsterdam navertellen, op een Carmiggeltiaanse manier. Zonder al te groffe, seksuele, of intieme details, uiteraard, maar interessante gesprekken en meningen over de wereld en alledaagse levens van bijvoorbeeld een Ghanese in een van die flats in de Bijlmermeer, toen vernieuwende architectuur, anno 2023 verwaarloosd en tochtig. Ook de verhalen vol alledaags crypto-racisme, van een van de weinige Surinaamse café-eigenaars door de jaren heen in de Nieuwmarkt-buurt in het oude centrum van Amsterdam.

Ik ken meerdere “flamboyante” muzikanten en aspirant-muzikanten, en nog een andere categorie die ik als juist "niet-aspirant" muzikanten zou typeren. Ze kunnen goed een instrument bespelen, wat blijkt tijdens jams in clubs, maar hun muzikale ambitie blijft onduidelijk of moeizaam, gezien – ondanks vaak vrije geesten - concessies aan het burgermansleven, waar wel genoeg geld verdiend wordt. Dat is ook interessant, voor een moderne “kronkel”.

Ik heb ook meerdere droogkomische anekdotes of alledaagse “schetsen” over blowers (wiet-gebruikers) in coffeeshops of elders in Amsterdam, legendarische gesprekken in coffeeshops. Een andere leefwereld en leeftijdsgroep dan Carmiggelt’s personages, maar het kan vergelijkbaar geschreven verhalen, of “kronkels” opleveren, net zoals de drinkende, autochtone, oudere mannen in kroegen in een deel van Carmiggelt’s verhalen.

Ik ken verder een Syriër, ooit asielzoeker, die moest wennen aan “lage plafonds” in Amsterdamse woningen, en die de corona “lockdowns” en avondklok herinnerde aan wat hij in Syrië verliet. Om daarna weer Carmiggeltiaans terug te gaan naar het alledaagse. De Syrische jongeman heeft om een of andere reden een voorliefde voor de maté-drank uit Zuid-Amerika te hebben ontwikkeld. Vast op het menu in zijn kleine appartement in Amsterdam-West, ook toen ik bij hem op visite kwam.

Ikzelf raakte op de fiets altijd verdwaald als ik naar Amsterdam-Noord moest, en raakte soms al depressief op de pont over het IJ. Laatst was historisch: voor het eerst raakte ik niet verdwaald. Zit ook een verhaal in, hoewel Carmiggelt meer de nadruk op gesprekken legde.

Allemaal niet erg spectaculaire dingen, die als “schets” toch iets zeggen. Een belangrijke les: dat we allemaal gewoon maar mensen zijn. Ongeacht huidskleur, culturele achtergrond, buitenlander of Nederlander, geslacht, leeftijd, en levenskeuzes. Levenskeuzes kunnen verschillen, maar “ongeveer” en meer abstract willen we allemaal hetzelfde: vervulling en respect.

Dat kan alledaags, beeldend, oer-menselijk zijn, en tegelijk extra leerzaam over maatschappelijke problemen in het huidige Amsterdam. Een beetje zoals Carmiggelt deed: daarnaar verwijzen vanuit het alledaagse leven tussen mensen, maar dan dus met het huidige, diverse Amsterdam als achtergrond.

Geen slecht idee, haha. Ook om te onderzoeken of de 1960s en 1970s “flower power”-tijd hippie-commune “praatgroepen” of feminisering echt mannen beter over “gevoelens” heeft doen praten.. of dat met andere woorden blijvend effect heeft gehad op de huidige, jonge generatie Nederlanders, of bij minderheden die uit een andere cultuur kwamen met minder moderne man-vrouw verhoudingen, en nog “machismo” waarden. Interessante vragen.

Mijn voorzichtige inschatting op basis van mannen die ik ken (Nederlanders, buitenlands, oud en jong) is dat dat effect er is, maar beperkt. Vrouwen zijn nog steeds beter en eerlijker in het open praten over gevoelens. Mannen "bluffen" vaak nog steeds vooral.

CONCLUSIE

Hoe dan ook, ik vond Simon Carmiggelt voor zijn tijd een goede, onderhoudende schrijver en verteller. Uniek met zijn droogkomische “schetsen” van het alledaagse in Amsterdam, een goed tijdsbeeld gevend van “gewone”, veelal autochtone Amsterdammers. Ik hou ook van schrijven, sinds mijn vroege tienerjaren, dus kan mogelijk een beetje door Carmiggelt beïnvloed zijn, bij mijn pogingen essays en romans te schrijven, al vrees ik dat de invloed van iemand als Mulisch groter is geweest, en van latere Nederlandse schrijvers en essayisten (Stephan Sanders bijv.), naast buitenlandse schrijvers (Frans, Spaans, Nigeriaans, Caraïbisch e.a.).

Hij speelde een goede, zelfs heldhaftige rol bij de begintijd van het Parool, in verzet tegen het Nazi regime in bezet Nederland, met alle risico’s van dien, maar voor de waarheid en vrijheid.

Carmiggelt leefde dat min of meer door zijn oprechte menselijke interesse – de mens als doel op zichzelf beschouwend, en niet als middel voor een ideologie - , en bleef bovendien ook schrijven voor het Parool tot zijn dood in 1987.

Dat “verzet” is voorzichtig gezegd wat minder duidelijk, de laatste jaren in het huidige dagblad het Parool, net als bij andere dagbladen; overheidsnarratieven worden doorgaans blind gevolgd (de corona en “vaccin” nonsens), bij uitzondering wat kritische zin, van een dwarse columnist, maar geen systeemkritiek, niet eens regeringskritiek, en wel heel selectieve “quasi-linkse” verontwaardiging rond bepaalde thema’s, maar hypocriet gezwijg over ander onrecht. Ook onrecht (in Afrika bijvoorbeeld) dat ook “linkse” mensen ter harte zou moeten gaan. Aandacht voor grotendeels fictieve klimaatproblematiek, in plaats van voor echte milieuproblemen, etcetera, etcetera. Weinig echt “wereldverbeterends”, in de goede zin van het woord: “a far cry” van de verzetsjaren.

De reden zal zijn, zoals zo vaak tegenwoordig: “alles voor het grote geld”. Mensen/individuen worden geen belangwekkende doelen op zich (zoals in Carmiggelt’s “kronkels” nog wel), maar slechts een middel, zoals in alle –ismen (fascisme, communisme, kapitalisme), tot een extern of “hoger” doel of (eigen)belang.

Iets met omdraaien in het graf..