The tragedy of race : the documentary 'Marley' (2012)

Something seemed dubious to me from the start. The very first time I heard about the then upcoming documentary on Bob Marley, called ‘Marley’ – to be released in 2012 –, directed by Kevin MacDonald (known for among other things the movie ‘The last king of Scotland’), I had an unpleasant feeling about it. This feeling combined confusion and fear. It is in a way similar to meeting persons involved in criminality: you sense that something is not communicated. No eye contact, no open communication, you encounter subtle intimidation or what can be termed “avoidance behaviour”. In the same way I thought there was something tricky going on with this newest documentary on Bob Marley.

DEFINITIVE?

My mistrust was triggered by a few things. Not the least of these was the word “definitive” used in promoting the documentary film ‘Marley’: “the definitive Bob Marley story”. This is annoyingly arrogant, but can be excusable when this statement can actually be backed up somehow. The term “definitive” is however vague. Regarding Bob Marley you can ask whether “definitive” applies to the person Bob Marley, then what aspects of him and his life? Or definitive regarding him as person but also as musician, as well as his location within Jamaica and reggae music? And within Rastafari? Can it really be definitive in all these fuller senses, and can this be impartially measured? I doubt it. Does it really add that much to earlier documentaries on Marley? Or are we dealing here with commercial tricks?

I understood that the main makers of the documentary were not really reggae experts (though they were advised by some), which makes the boast “definitive” all the more astonishing. It is comparable to when, for instance, a white, non hip-hopper – an outsider not having lived the culture – would say he will make the “definitive hip-hop song”. Thereby insulting much of the scene. This is I guess the difference between a sense of superiority and a (healthy) sense of competition.

NEW INSIGHT?

I had these feelings of unease, but had not seen the documentary itself as yet. So I still tried to look at it impartially. Is it really that new and good? Do I really get a new, insightful perspective on Bob Marley after having seen the documentary film? It was relatively lengthy - close to two and a half hours -, so maybe there’s a lot of new information.

I’ve covered the topic of Bob Marley, his image, and his role in reggae’s internationalization before on my – this - blog, so I could let it rest. It was, however, exactly the boastful propaganda and apparently extensive marketing surrounding the documentary that made me decide to review this documentary. I will among other things broadly (in my own mind!) compare with (some) other documentaries on Bob Marley, of which there have appeared several already, as well as with was has been written about Bob up to now. Like with documentaries – I think “biopics” is a word some people use – several written, biographical books/works have also appeared on Bob Marley (and unfortunately very few on other reggae artists).

This latest documentary ‘Marley’ (2012) is different from earlier ones on Bob in that it is aimed at the cinema and movie theatres, whereas most other documentaries may have been shown in theatres, but were intended for television or video/DVD. This suggests another, broader target audience of this latest ‘Marley’ movie, which seems to confirm my fear of excessive commercialism. Yet it is premature to assume that on forehand, so I’ll just start analyzing the documentary/movie.

INTERVIEWS

The format chosen is of a sequence of interchanging people connected to Bob Marley being interviewed. Most probably this is edited in a certain way, as is common in many documentaries. Somehow exceptional is that there is no “narrative voice” as such. Then there are many photographs, as part of the visual aspects, shown according to the makers for the first time. This way the close to two and a half hours were filled.

These aspects in themselves do not make a good documentary. Yet, the list of people interviewed seems relevant and interesting: Bunny Wailer, Rita Marley, Ziggy Marley and his other children, girlfriend Cindy Breakspeare, other reggae musicians, producers, friends, family and others. I think his children (now older since earlier documentaries) are relatively “new” in Marley documentaries, and potentially most insightful. Not just potentially, as I viewed the film I found it was relatively more newsworthy what Bob's children (like Ziggy and Cedella) had to say, though some of the others interviewed had interesting stories and facts as well, such as Bunny Wailer. Also Rita Marley had interesting portions and stories.

The information on Bob’s white father – early in the documentary - was hardly new. The age difference with Bob’s mother of Bob’s father during the “conception” (an older, 60 years-old white man thus slept with a black girl/young woman of 18 years old) was even bigger than told earlier, but that also has been known already years before this documentary.

I hate to admit it but I had an unpleasant feeling about Cindy Breakspeare, the once Miss Jamaica who became Bob’s girlfriend (while Bob was married to Rita), and accompanied him on tour as well. She spoke relatively often in the documentary, and indeed knew him intimately. I felt a certain irritation and mistrust about her, maybe irrationally. Not because she was a “home wrecker”, since Bob had several girlfriends “on the side”. It was more her general demeanour and subdued arrogance that told me she had something to hide. “Everybody wants the girl” (if she’s a beauty contest winner?) she said without modesty about Bob’s interest in her. I am almost certain that she chose him – subtly of course – not the other way around, even if she presents it that way. But maybe she is a good person, I don’t know. Why the winner of a beauty contest in a predominantly black country should be a light mulatto type like Breakspeare is also beyond me, but that’s another issue.

SUPERFICIALITY

The pace of interviews and of the changing of speaking people in the film were kept high and kept entertaining me, I must admit, even throughout the relatively lengthy documentary. In this I notice the hand of a feature film/fiction movie director – Kevin MacDonald – rather than a documentary maker’s. The pace was high, the suspense always there, and there was excitement, ”action”. Yet a disadvantage of such an approach became clearer to me as the film progressed: superficiality. Most things said I heard already in other documentaries on Bob, some even as public as nowadays viewable on YouTube. Some of the things were written before in books. Okay, maybe it is meant for another target audience (who have not seen the other documentaries, nor read those books), but still... This way it does not lead to new or even deeper insight.

Occasionally a remarkable comment was made, such as when the early Wailers manager Danny Sims stated that Bob was “chosen” to be the famous front man by record label Island amongst the original Wailers band (which also included Peter Tosh and Bunny Wailer), probably because of his (lighter) colour. Those suspicions were longer around, but seemed confirmed here! Unfortunately this was not followed upon in the documentary. The subject was changed (read: abandoned), following the time line of Bob’s life. My opinion is that this is too interesting and socially relevant to not discuss in more detail.

RACE

The reason why further delving on this is avoided may be to spare Bob, and not give him a bad name. Racially privileged, yet presenting himself as the black rebel in Jamaica and world wide. But one thing I respect about Bob is the absence of this hypocrisy. Having read and heard much about Bob’s career and life – and knowing most of his songs - my conclusion is this: Bob was genuinely a pro-black rebel (not just pretending to be), a real proponent of black rights and freedom (and of all people), and at the same time – ironically – he was in a later stage privileged over blacker musicians or “rebels” around him, because he looked more European. But this was mostly later in his life and beyond Bob’s control: international, commercial interests dictated this.

It was confirmed by Peter Tosh in an earlier documentary that the group the Wailers was “one/united” from the start (i.e. when it were up to Bob). Another interesting anecdote is also illustrative in this regard: Bob used shoe polish to make his hair blacker, and to not stand out too much in Kingston’s ghetto Trench Town. Other stories relate about some negative remarks he got because of his lighter colour among blacks in Trench Town.

One of the tragedies of Bob’s life is thus race. A defining tragedy, that was beyond his control. It excluded him (sometimes) from people around him, while he was just as poor, and it made him be favoured without really wanting, ultimately resulting in distance from his old friends Peter Tosh and Bunny Wailer, who left the Wailers. Had he been white he never would have grown up in the Trench Town ghetto. Had he been fully black, he probably would not be as (internationally) famous, and would have not internationalized reggae and Rastafari as much. Yet he never sold out, and kept true to his message. This is admirable.

This philosophical, sociological theme and contradiction could have been a major thread in the documentary, raising its intellectual level. It also would have shown how strong a personality Bob Marley was. Unfortunately the makers chose a thrill-based, Hollywood-like approach, too superficial for such deeper dilemmas. Bob was revered in the documentary as above human, larger than life, but in the insincere, superficial way of superstardom. More like Prince or Bruce Springsteen than like Martin Luther King.

REGGAE

Bob Marley was presented as somehow above ”reggae”, as the unreachable top of reggae. As I argued elsewhere on my blog: Bob had several good songs, good lyrics, charisma, and certain talents for music. But the same applies to several other reggae artists in Jamaica! He was essentially just another talented reggae artist, no more no less. With, maybe, the difference of relatively more commercial influences in his work, and better connections. I know there are other documentaries more dealing with reggae than with just Bob Marley, but you simply cannot make a documentary about Bob which is not substantially about reggae and Jamaican music. The same applies to the Rastafari philosophy and beliefs, which were very important for Bob.

This makes it extra troublesome that one of the more ignored aspects related to Bob in the documentary was his place within reggae, within the broader reggae scene. There was some attention to Rastafari – though not as adequate as it could have been. Reggae producer Lee “Scratch” Perry appeared for a while, without much substance, as well as Clement “Coxsone” Dodd, but not so long.

An interesting fact, for instance, that one does not get to know from this documentary, neither from other documentaries I must add, is this: there were US soul artists, like the Impressions, who influenced Bob musically and vocally, that is more widely known. The main Jamaican vocal influence on him is not mentioned. According to Bob himself this was Little Roy (b. Earl Lowe), a Rastafari-inspired singer with soulful, anguished vocals, active since the 1960s. One listen to a Little Roy song would make this similarity apparent. Bob was influenced by him, not the other way around. Bob himself in turn would later inevitably influence later singers. Apart from his sons (which may have genetic reasons), newer artist Nasio Fontaine sounds vocally “Marley-esque”. So do several other artists, especially outside of Jamaica. Marley’s vocals sound rather “Little Roy-esque”. You dig?

One of the people interviewed about Bob, especially telling about his Trench Town years, was Lloyd “Bread” MacDonald, member of the roots harmony reggae band the Wailing Souls: a band – I dare to argue – with as much an excellent body of work as Bob Marley & the Wailers. But the documentary aims to revere Bob well above reggae, it seems, as international star in a broad sense. His place within reggae and Jamaican music is unjustly sidelined.

I contend that the reggae scene defined Bob more than a sensationalistic aspect the documentary partly focused on: the fact that Bob had children with several women, had several girl friends and affairs while being married to Rita.

Regrettable, maybe, and probably inconsiderate toward Rita, but not saying too much about his personality. He was often approached by women, not the other way around, as said by some in the documentary (and as my common sense makes me assume). He was a heterosexual and the women were willing adults. Not so extraordinary, neither very immoral (essentially). At most irresponsible.

I think, for instance, that what is at least equally relevant is the question whether he ate meat: many Rastas opine that Rastas should not eat meat (who call it “deadas”); some say Bob ate chicken sometimes, so he seemed (if this is true) to take it loosely, and share part of his diet with common Jamaicans. He also criticizes meat-eating in his own (strong) song ‘We and Dem’ on the album Uprising. I assume that womanizing is probably considered more sensational for a broad public than dietary traditions.

Like I said, the stories and comments by his children were among the more interesting, including on how he was a distant father because they had to “share Bob with the world”, and he had always plenty people around him. Also the story of his cancer treatment in Germany was interesting, though not much new information was given. Also the coming death and actual dying of Marley in 1981 was related movingly, I must admit. This for a change included some new information, namely on how Bob and the other musicians lived the concert given in Zimbabwe in 1981, when the cancer was already strongly affecting Bob’s body. This was at least “new” in the sense of “expanding” on what we know.

Marley novices probably learned more from this documentary, but still not as much as they could have. They are in a few aspects even misled, I argue, though often the information was correct, if superficial. If the target audience indeed included Marley novices or newbies, some more information on reggae could have been given. Now its origins were sketched so broadly that it was almost the same as saying: you have funk, soul, jazz, and in Jamaica originated reggae, after rocksteady and ska. Okay, it was explained a bit more than that, and I also liked how Bunny Wailer describes reggae. However: the quick, too concise way reggae was overall treated made it seem like an irrelevant side path to Bob. I do beg to differ..

Rastafari was more or less explained, especially what it meant to Bob, but also quite superficially, in line with the rest of the documentary.

CHRIS BLACKWELL

After the documentary the end credits rolled, which showed the name of (record label) Island producer/strongman Chris Blackwell as also involved in the documentary. That explains certain choices, I think. Blackwell had some merits for reggae, especially internationally, but I also am very critical toward his commercial watering-down of reggae, which was too excessive up to the point that it violated authenticity. I’ve argued this before on my blog. He was relatively influential, so his choices in commercializing and “whitening” reggae were likewise influential. Ultimately this contributed to almost permanent damage to reggae’s authenticity and international image. Just because Chris Blackwell wanted to make money. Placing Bob above and not within reggae is part of that, and is unfortunately also the norm in this documentary ‘Marley’. As a true reggae fan, and being very knowledgeable on Bob Marley, I can only deplore this. But maybe true reggae fans were not the target audience of the documentary.

Despite all this, I was entertained and “kept busy” during the documentary, and it had its outstanding moments. Nonetheless, after it was finished I asked myself: what have I learned about Bob that I did not know before? Not very much, I am sad to conclude.

OTHER DOCUMENTARIES

As the reader may have noticed, I did in the above text not compare “in detail” with earlier documentaries that were specifically on Bob Marley. And yet, in a way I did. I departed from what I have learned already from earlier documentaries – and on what has been written - , and then analysed from that perspective the documentary ‘Marley’. It seems only fair to say what documentary on Bob Marley’s life and career I have seen has been the most insightful for me: it was ‘Rebel Music : the Bob Marley story’ from 2001, directed by Jeremy Marre. This was partly an Island production, but was luckily no “Chris Blackwell show”: it was interesting, with relevant people being interviewed, relevant information given, well-structured, entertaining, and educational: information given was then mostly new. The recent documentary ‘Marley’ adds little to this. (Hereunder a link to 'Rebel Music').

http://www.youtube.com/watch?v=dr3O5MFVjBE

The documentary ‘Catch A Fire’, which I discussed elsewhere on my blog, mainly dealt with Bob Marley’s breakthrough album ‘Catch A Fire’ and was more superficial than ‘Rebel Music’, and of overall lesser quality, I argue.

There are of course several other documentaries on Bob Marley, especially when taking into account television documentaries. Some of these can be found in their entirety on YouTube. Some seem comparable in quality to ‘Rebel Music’, though not everything related is new. Information and stories seem to be repeated from documentary to documentary. You can even speak of recurring “Bob Marley documentary clichés” . At times, though, documentaries expand on known information. Perspectives can also differ, such as through different people interviewed on the same matters.

Not that the earlier documentary ‘Rebel Music’ was flawless – neither was it “definitive” -, but overall it was good and informative. ‘Marley' on the other hand was entertaining, but overall mediocre, and – after other documentaries and books – very limitedly informative.

Reggae music lovers (in the Netherlands): Abenet

INTRODUCTION

How people got to be reggae music lovers or fans has always fascinated me. Maybe partly because reggae still is off/outside the mainstream, also in the Netherlands. It is not found that easily, let’s just say. It requires (to a degree) an extraordinary life path: that is, different from copying the masses, or simply following what’s commonly on television or the radio.

Reggae has of course since decades gone international and widened its fan base, but I have known individually quite different reggae fans within the Netherlands. Black and white (and Asian, or mixed etc.). Males and females. Old and young. Some with little education, some highly educated. Of different class backgrounds. Some combine liking reggae quite equally with other genres (e.g.: some with African, funk, soul, some with hip-hop, some even with non-black music genres), while others on the other hand adhere almost “strictly” to reggae music, and do not get into much else. Some like roots reggae more than dancehall or vice versa. There are even reggae fans – believe it or not - who do not smoke the “ganja herb”. Furthermore, some have an interest or sympathy for the related subject of Rastafari, some do not, or even despise it. The latter, despise, I find somewhat odd since Rastafari is not the same as reggae, but is nonetheless connected to it.

These differences (and similarities) between and among reggae fans/lovers intrigue me, also in relation to personal backgrounds. That’s the reason why I would like to interview specific individuals who love reggae.

ABENET

I start with my “bredda” (= Jamaican Patois for “brother”, but also means “friend”, or “mate”) Abenet, full name Abenet Bakker: a Dutch citizen with an Ethiopian background. He is now in his late 20s.

I first met Abenet in a reggae-minded place in the centre of Amsterdam, about 8 years ago. I soon found out he had an interesting background. He was eloquent and intellectual. He looked Ethiopian and wore dreadlocks then. He spoke Dutch fluently, without an accent (like me). In my case – though my parents were not Dutch - this can be attributed to the fact that I was born in the Netherlands, like languages, and did relatively well in school. In Abenet’s case (besides that he may have some things in common with me: doing well in school, good in languages etc.), this was partly also for another reason, he told me: he has been adopted by Dutch parents as an Ethiopian child.

(Photo left: Abenet in 2011 on the Dutch North Sea coast..)




I soon understood that he liked reggae, confirmed by the fact that I also encountered him, on another occasion, at a Sizzla concert in Amsterdam, some years ago. He later said he told his interesting life story to a Dutch author (Roland van Reenen: also a reggae fan, I understood), hoping this would result in an equally interesting (auto)biographical book, expected to be published, and which would include attention to his Ethiopian background. This book has yet to be published. Abenet said to me that, in relation to this, “going public” on my blog did not worry him so much, since it is in a sense no longer new for him.

All this provided me with reasons why I chose Abenet to start – hopefully! - a series on reggae fans in the Netherlands on my blog.

REGGAE SINCE..

Abenet says he has been listening to reggae regularly since he was 17 years old (about 10 years ago). Yet he heard it already before this age, such as through his mother. He listened to UB40 and Bob Marley since he was about 8 years old.

What appealed to him when he was 8 years old - he explains - was the mere mentioning of the word ‘Ethiopia’. This word indeed recurs throughout lyrics of Bob Marley, of course due to Bob’s Rastafari beliefs.

Around the age of 17 he also, alongside reggae, began listening to soul and hip-hop, and furthermore a variety of genres.

He points out that there has not been an essential change in his music preference since then.

IDENTITY AND CONNECTIONS

I asked Abenet whether he felt more Ethiopian or more Dutch. Thus I entered into the complex - and often burdened - issue of identity.

Abenet answered that he does not really feel to be Dutch, neither really Ethiopian. In the Netherlands this is mainly because of his colour, in Ethiopia because of his “Dutch mentality”. He moreover has lived in several parts of the world - and among various cultures - and sees himself in essence as a ”global citizen”.

He earlier has told me that he has “returned” for a year to live in Ethiopia, about 5 years ago. He was then about 23 years of age. He points out to me that he felt at home there that year, but in fact already felt at home the first time he returned.

That year in Ethiopia did change him totally, he emphasizes. Not so much his lifestyle, as his entire way of thinking. He thus learned a lot about his culture, as well as his own perspective.

Abenet further states that the Rastafari message in the full sense does not appeal to him so much, but that Rastafari contains elements – present partly also in other religions – that he does find appealing, and which he can relate to himself and his Ethiopian background.

ETHIOPIA

He noted in Ethiopia that local music genres were more popular than foreign ones. He attributes this to language issues. Relatively more international music influences he noted among richer people as well as young people in Ethiopia.

He found reggae music to be here and there present in Ethiopia and to be used by local Ethiopian musicians, giving the example of artist Eyob Mekonen, who makes reggae-influenced music.

Abenet explained how he also visited a concert by Jamaican reggae singer Luciano, at the central Meskel square in Addis Ababa. Luciano performed there - along with other artists (Mikey General, Afrikan Simba and others) – in 2007. Incidentally, the entry fee was the equivalent of 2 euros here.

Regarding Rastafari and dreadlocks the general opinion in Ethiopia seemed overall a bit less positive, Abenet noted. Rastafari-adherents (therefore?) tend to remain mostly within the Shasamane area within Ethiopia (land Emperor Haile Selassie once granted to Rastafari-adherents desiring repatriation-MC).

CONCLUSION

While Abenet’s “way of thinking” had according to himself over time in a deep sense changed - especially also because of his year living in Ethiopia - his music preferences did not really change since he was 17. He in the present continues to listen to and like reggae, and especially loves it when it is “positive”, such as lyrically. He for instance likes the band Morgan Heritage.

He further listens presently, besides to reggae, also to African, Ethiopian, jazz and other music, upholding more or less the same criteria: the music should be positive and “made with feeling”.

Dreader Than Dread

There is a connection between dreadlocks and reggae music, which of course is very superficial and also indirect. More direct is the connection between the Rastafari movement and wearing dreadlocks: Rastafari adherents are generally recognized by their dreadlocks, functioning as a sign of identity. Some Rastas argue – including through Biblical references – that ideally the locks should never be cut, nor the beard shaven. It is therefore obvious that because the Rastafari movement played an important role within reggae music, and the dreadlocks are a part of Rastafari, that the connection between dreadlocks and reggae is being made.

It is however important to point out - perhaps superfluous – that the three terms – reggae, Rastafari, and dreadlocks – are not synonymous, neither necessarily interrelated. Obvious as this may seem to some, I however in this post would like to elaborate on precisely this point. I do this especially by analyzing reggae lyrics, in the same vein as I did in relation to other subjects on this blog (reggae lyrics on slavery, Joe Grine, homophobia).

I, I-SELF and I

I myself wear dreadlocks, as I write this, for over 2 years now (since early 2010). I am a South European, white man, and I originally had dark and wavy/slightly curly hair so a “perm” was to a degree necessary, but the processing further went with as much natural products as possible. In the early stage – with so-called “baby dreads” - it was recommended not to wash my hair for at least a week, which caused itches, but once more formed, the washing frequency could increase to two or three times a week (or even more). This seems healthy and natural, and I got used to it.

I got used to my hair, how and how much to wash it, and also to the sometimes detailed maintenance to avoid (too much) “outgrow”, i.e. loose hairs between the dreadlocks themselves. I chose somewhat thick locks to avoid a “spaghetti-look” (though on the Masai in East Africa the thin locks look quite good). Anyhow, I soon got used to my dreadlocks and their maintenance, and do not consider it as excessive in time nor attention.

All this might make me appear like a vane, fashion-conscious person, but in fact I started to wear dreadlocks to accentuate my identity, beliefs, and cultural preferences. Not for fashion reasons.

Before this, for instance, I hardly ever followed any fashion (neither in clothing nor hair), and though I before regularly used gel for my hair, it had more to do with the “unbalancing” cowlicks (I had to look up this word) I sought to even out. Looking better for myself, and not for others (okay, maybe a bit), mainly. This is still the case now, albeit that I would like to show the world my interest in Rastafari and my identity. Others may find this pretentious, I consider it as sincere.

In time the locks grew more or less “natural” on me, and I felt good with them. I was somewhat surprised about the changed attitudes of some people toward me as my dreadlocks grew longer. Sometimes this was appropriate: some stated an assumed connection of me with Rastafari and, less automatic but understandable, reggae music, and rightly so. This was often positive, at times also negative. Negative stereotypes due to my hair – unfounded prejudice connecting dreadlocks somehow with simplicity, bad manners, drugs, or even criminality - were there. I regularly noted this (so I interpreted it) in unpleasant jokes on my hair and me.

Somewhat understandable - and expected by me - was the reaction of black people who pointed at the Rastafari movement being in essence (still!) a Black Power movement, while I happen to be white (South European), but these reactions and comments were seldom bad-minded. Some of these black persons questioning this were even my friends (even intimate partners), who knew that I actually knew a lot about Rastafari, Marcus Garvey, Haile Selassie, Africa, and black history (and reggae). This compensated somehow. Furthermore, many were probably accustomed to the existence of white Rastafari-adherents or –sympathizers. In fact, the Twelve Tribes of Israel mansion within Rastafari, founded in 1968 by Vernon Carrington – Prophet Gad - , in Jamaica, did not exclude white people from joining Rastafari. Not on forehand, anyway. In 1968 – when the Black Power movement was relatively influential - such a move was quite controversial.

Also the Bobo Ashanti – another, stricter mansion within Rastafari - do not have that absolute a view on this matter anymore. Some Bobo Ashanti in more recent times accept that white people – under certain conditions of course – can be Rastas, or even Bobo Ashanti. There is still some discussion and hesitancy among members of both these mansions, depending on individual viewpoints, but it seems that the racial barrier has partly come down.

That is why I met, ironically, less criticism from black people – including Rastas – than from white people of whom some had unfounded prejudices, I imagine, while in other instances I sensed to catch some “bad vibe” that made me think that they saw me as “pretentious” due to my hair. Of course I can be mistaken, but that was how I sensed it. Also annoying were non-Rastas, some even white, who doubted my sincerity, which is somewhat strange, since they hardly knew me. Too many in this world want to associate with what is perceived to be “cool” just verbally.

But enough about me…

DREADLOCKS WITHIN RASTAFARI

According to documented history the first Rastafari-adherents started wearing dreadlocks, matted hair and beards, since (estimated) the early 1950s. More specifically the Young Black Faith group within the Rastafari movement, that by then had members in certain urban and rural parts of Jamaica, started to differentiate somehow from older members, by not shaving (at first) but later also by not cutting their hair and wearing them as dreadlocks. They thus adopted a so-called “dreader” image. Interestingly, it is said that this image was specifically adopted to create more distance from society (and thus oppressive Babylon system).

The older members before them – the Rastafari movement originated in the 1930s - tended to follow the hairstyle of Haile Selassie. Since the 1950s the dreadlocks became however more closely associated with the Rastafari movement as such, meaning a clear shift in appearance. Dreadlocks since the 1950s then became a sign of Rasta identity, and also recognizable as such. Unfortunately also recognizable for oppressing authorities in Jamaica, seeking to repress this rebellious group. Dreadlocks were part of a rebellious image, conservative Jamaican society long frowned upon, and oppressed. This decreased since the 1970s, but also today there are still reports of harassment of Rastas in Jamaica, based on appearance.

Still, Rastafari was not – and still is not – particularly known to have many strict prescriptions for adherents, though there are core ideas and values. Dreadlocks are therefore not really sensed as obliged and necessary by and for Rastafari-adherents, but more a – quite courageous! – sign of belonging to the movement and of identity. It’s the inside not the outside that counts, to use an appropriate cliché.

Members of the Bobo Ashanti group within Rastafari have the custom to cover their hair in public, especially the male members, using for this turbans. Among the other groups (Nyahbinghi, Twelve Tribes of Israel) this is much less common, other than for practical purposes.

SYMBOLICALLY AND INTERNATIONALLY

Why was especially that hairdo chosen by that group within Rastafari, especially since the 1950s? Not just long hair, but uncombed and in that specific form? While it grows easier from frizzy, Afro hair, - when compared to straight hair of Europeans or Asians for instance - it still does not grow automatically. The most common historical explanation is that it was a mimicking of Kenyan Mau Mau warriors rebelling against the British colonialists in the 1940s, who hid in woodlands and wore dreadlocks. Images of these black rebels in Kenya were shown all over the world, also in Jamaica, serving probably as a model. But other explanations are given as well.

The African connection is for black Jamaicans self-evident (as African descendants and African-based movement), but also other races, religions, and cultures knew the phenomena of dreadlocks for centuries. This can also be read on Wikipedia. In India, within Hinduism, dreadlock wearers included certain monks, ascetic people with special spiritual statuses and connections - holy men - , and this same “spiritual connection” with dreadlocks is found among other cultures (even among Buddhists in Tibet, now known for shaven heads).

Throughout Africa several groups traditionally wore and wear dreadlocks for centuries (e.g. Masai – thin locks, Himba, northern Namibia –thicker locks) for somewhat varying reasons, but often with spiritual connections. Interestingly, the Himba originally live not far south of Angola, where many slaves were taken from to the West. (Photo underneath is of a Himba woman)

The Baye Fall are also interesting because it is a group within local, Sufi-influenced (Marabout-) Islam in Senegal and surroundings, and are formally Muslims, but with a difference, including added local, mystical aspects. The Baye Fall traditionally wear dreadlocks, while other Muslims don’t, or even frown upon it (there is some occurrence among alternative Sufi Muslim groups). Beyond the hair, the Baye Fall’s combination of both the grounded (folk movement, localized, Africanized Islam) and the mystical, is in a general sense also to be found within Rastafari (folk movement, African-oriented religion/Christianity/Bible, and the mystic), as it developed in Jamaica, and later world wide. Interesting parallels..

Also the "spiritual" status of dreadlock-(like) wearers in India or among Orthodox Jews seems to have a parallel with the Rastaman.

Within Rastafari in Jamaica dreadlocks became part of a wider rebellious, “dread”, somewhat wild image, also as opposition to colonial values. Then there are metaphoric, symbolic associations with dreadlocks. The locks as spiritual “antennas”, (as a connection to Jah), or even the locks as a just, chastising “whip” of sorts. The manes of a lion – the Lion Of Judah associated with Haile Selassie - are also connected to dreadlocks symbolically.

In academic and other circles other symbolism is associated with the locks, some of which I find far-fetched, or even ideologically driven. Some (like Barry Chevannes) even see the locks as a phallic symbol (far-fetched as well as odd as they seldom get erect or hard), thus confirming a patriarchy and male-centeredness associated with the movement. I think that also the work (collective volume) ‘Chanting Down Babylon : the Rastafari reader’ (edited by Nathaniel Samuel Murrell, William David Spencer, and Adrian Anthony McFarlane) from 1998, overstates this patriarchy or male-centeredness. I think that “machismo”/patriarchy is not so crucial in Rastafari’s development or values as stated; at most it sometimes continued Christian patriarchical customs that members were before socialized in. But that’s another issue.

REGGAE LYRICS

I think it would be interesting to discuss how all these issues and associations surrounding dreadlocks reflect in the music genre internationally most associated with the hairdo: reggae music.

Dreads or dreadlock-wearers tend to call short-haired, neat, conservative Jamaicans (in their view participating in/with the oppressive Babylon system) “baldhead(s)”. This term is very common throughout especially roots reggae. The song ‘Crazy Baldheads’ of Bob Marley is perhaps best known internationally. The band Culture even had an album (and a song) in 1978 with the title ‘Baldhead Bridge’ (lyric: “Baldhead bridge is falling down..”), The first hit song in Jamaica that in its lyrics referenced the Rastafari movement was by Little Roy, and was the song ‘Bongo Nyah’, a hit in 1969 in Jamaica. It included a reference to the role of dreadlocks in the crucial lyric: “how can you resist Jah, when you have a baldhead”. Thus the term ‘baldhead’’ has been used early on, specifically as opposed to Dreadlock Rastas. As a way to oppose Uncle Toms (baldheads) to Rasta rebels, so to speak.

The Mighty Diamonds sing on ‘Dreadlocks Time’ (from the great Deeper Roots: back to the channel’ album from 1979: “Dread dread dread natty dreadlocks time..baldhead haffe stay behind”…The tables seem to have turned.

There are further several contrasts sketched between natty dreadlocks and baldheads, by both singers and deejays, from the 1970s to recent decades. The Itals sing ‘Run Baldhead Run’ (ca’ natty dread a come) in the 1970s. Bunny Wailer sings on ‘Baldheaded woman’ that he does not want a baldheaded (not literally but meaning non-Rasta) woman in his life.

Somewhat in the same vein, several lyrics evoke the Biblical story of Samson, whose wife Delilah (albeit asked by others) cuts his locks off to remove his strength that were in these locks.

Peter Tosh relates about baldhead Christians trying to convert him on ‘Stand Firm’ (1978). There are countless other examples within reggae. Yet also: the Lee Perry song: ‘Don’t Blame The Baldhead’. Perry by the way mainly sympathized with Rastafari.

Other lyrics focus on the symbolic strength of wearing dreadlocks. Rastafari reggae artists sing about “not cutting their dreadlocks to please no man” (Roots Radics: ‘Everywhere Natty Go’), letting the locks grow "till it reach to the ground" (Culture), “watch de youth dem a knot up: culture time!” (Michael Rose, ‘Give A Little’, 1999).

Besides this, another common theme in many reggae songs is the oppression or rejection that dreadlock-wearers face. These include authorities in Babylon system. Max Romeo bemoans that natty dreadlocks are imprisoned and that there their locks are cut off (on ‘Revelation Time’, 1970s), while Joseph Hill of Culture relates of an inspirational Rastaman (‘Why Am I a Rastaman’, 2000) also trimmed in prison and was sent back as a baldhead man, but that did not change him. Israel Vibration discusses an incident of harsh oppression by forces in 1976 in ‘Licks & Kicks’ on their seminal Same Song album (1978). Of this subtheme there are countless examples as well. ‘Ride Natty Ride’is a nice example from the well-known Bob Marley, for instance. Recently, Chezidek has a good song on the topic ‘Dem A Fight We’ (2006), on the great Take A Ride riddim.

Case in point, the Gladiators sang “You gotta have guts to be a natty dreadlocks” (on ‘Guts’) because at the very least they will harass you. The classic Mighty Diamonds song 'Natural Natty' (1976) is one of my favourite songs on this topic: for musical and lyrical purposes: about how they fight the Rastaman, because “they don’t like is just some locks on his head”.

WOLVES IN SHEEP CLOTHING

Besides all this, there is of course a nuance. A hairdo is of course superficial. It can be an important sign of identity, but it is in itself apart from the inner person. Fake Rastas are a problem within Rastafari since its beginning. Some take on the hairdo without sincerity and even for bad intentions. Criminality, presenting a certain image but living another, or even for fighting or limiting other Rastas. Rastas refer to this as “wolves in sheep clothing”. This is another important subtheme within Rastafari-inspired reggae music. There are many songs on these fake Rastas. Due to the disturbing aspect of it, those with bad intentions are criticized most. Somewhat less also the mere “fashion dreads”, who lack knowledge on Marcus Garvey or Selassie for instance, are criticized.

Hugh Mundell’s ‘Why Do Black Men Fuss and Fight’ (1978) is an example, Fred Locks has a song on this theme called ‘Wolves’ (1976).

There are several other songs comparing the True Rastaman to the fakers or wolves. Other examples: ‘Who De Man A Deal Wid’ (1980) by Winston McAnuff. More recently Junior Kelly’s ‘Rasta Should Be Deeper’ more or less deals with the topic

A wider critique – including the “Fashion Dread” - by veteran Burning Spear is on the song ‘Rasta Business’ (1995).

I can name other examples, but it is maybe best to conclude that it is a recurring lyrical subtheme within (Rastafari-inspired) Roots Reggae. In my opinion positive and a sign of intelligence of the movement is the fact that this criticism is well-motivated, dealing with issues like sincerity, criminality, unity, war, social injustice, and not the following of certain prescriptions or formal rules. It is broader (or: deeper), philosophical. While eating meat, especially pork, is by many Rastas seen as a thing not to do for Rastas, it is not just the eating of chicken in itself that is vilified, mostly, but the fact that you eat once living animals. “Rastafari is life and of this I’m sure” (lyric by I-Wayne).

Lack of prescription - in a sense characteristic of the Rastafari movement - has therefore the positive effect that it results in a deeper understanding/overstanding of core values and their meaning. These reggae lyrics attest to this deeper truth. Dreadlocks thus help to reveal this truth.

De invloeden van Jamaicaanse reggae op Doe Maar

De Nederlandse muziekband Doe Maar begon in 1978, en had een topperiode in voornamelijk Nederland – met meerdere hits – in de vroege jaren 80 van de 20ste eeuw. De eerste bezetting van de band Doe Maar kende onder anderen als lid Ernst Jansz (zang en toetsen) en Jan Hendriks (zang en gitaar). In deze eerste formatie – met ook Piet Dekker, Carel Copier en andere leden - werd een album opgenomen en in 1979 uitgebracht. Zoals met wel meer bands ontstonden er wrijvingen en formatiewisselingen. Dekker ging weg en de resterende bandleden zochten in hun netwerk naar een vervangende bassist. Jansz had toen al eens met Henny Vrienten gespeeld. Als nieuwe drummer kwam na het volgende album ‘Skunk’ (nog met Carel Copier) eerst René van Collem (later vervangen door Jan Pijnenburg), en op de bas en zang uiteindelijk Henny Vrienten.

Vanaf ongeveer 1980 ontstonden er ook muzikale wijzigingen. Het verhaal wil dat de “feestmuziek” en allegaartje van stijlen van het eerdere Doe Maar - nog op het titelloze album van 1979 - min of meer verlaten werd voor een welhaast exclusieve focus op reggae en ska. Blijkbaar was reggae/Jamaicaanse muziek geliefd bij meerdere bandleden, onder meer Vrienten. Enigszins tegen de verwachting in – in ieder geval van de platenmaatschappij – werd Doe Maar juist vanaf toen een stuk populairder bij een breed publiek in Nederland, met meerdere hooggenoteerde hits van de albums Skunk (1981), ‘Doris Day & Andere Stukken’ (1982) en ‘4us/Virus’ (1983). ‘32 Jaar’ was de eerste hit, en later kwamen ook onder meer ‘Is Dit Alles’, ‘Doris Day’, ‘De Bom’, ’Pa’, ‘1 Nacht Alleen’, ‘Macho’ hoog in de Nederlandse hitparade. Daarnaast gold ‘Nederwiet’ (van Skunk) als een soort culthit. Toen het hen allemaal teveel werd, stopte de band in 1984, zoals bij velen bekend zal zijn. Velen vonden – en vinden – Doe Maar de leukste Nederlandstalige band ooit.

Op onderstaande beelden uit 1981 drumt Carel Copier nog:



Op de beelden hieronder uit 1982 is de drummer inmiddels René van Collem:



Als reggae-fan vond ik Doe Maar ook leuk. Ik begon reggae te luisteren vanaf ongeveer 1984: eerst Bob Marley, dan Wailing Souls en vervolgens vrijwel alle reggae. Dit was na die piektijd van Doe Maar, maar wat verlaat begon ik in de latere jaren 80 hun liedjes te luisteren. Blijkbaar hielden de Doe Maar-bandleden ook van reggae net als ik, bedacht ik. Coole band! Leuke muziek, grappige teksten en interessante persoonlijkheden. Catchy songs ook wel. Wat reggae betreft hoefden ze mij natuurlijk niets te vertellen, maar ik vond het leuk dat ze als Nederlanders reggae probeerden te maken.

In het vervolg zal ik de songs van Doe Maar analyseren, vanuit het perspectief van degene die ik uiteindelijk ben geworden: een reggae-kenner. Intrigerend is de vraag of de reggae (en ska)-aspecten in de muziek van Doe Maar bijgedragen hebben aan hun relatief grote populariteit. Dat zou opvallend zijn omdat reggae eigenlijk altijd buiten de commerciële en gepromote mainstream is gebleven. Reggae bleef en blijft derhalve voornamelijk alternatief, hoewel internationaal populair. Dat kan aan de maatschappijkritische, vaak Rastafari-songteksten liggen en niet zozeer aan de muziektechnische kenmerken, maar ook de - echte, ongepolijste! - instrumentale reggae-muziek kan niet bepaald het lieverdje van de mainstream media genoemd worden. Toch werd Doe Maar begin jaren 80 populair. Vooral bij pubermeisjes, wil het cliché, wat mij niet zoveel zegt en ik zelfs positief vind, maar anderen zien dat blijkbaar als een diskwalificatie (misschien een vervelend zusje gehad?).

Een goede song is een goede song, van welk genre dan ook, en Vrienten en Jansz konden leuke liedjes schrijven, en ook goed spelen. Jansz en Vrienten hadden ook iets aantrekkelijks in hun uiterlijk, en als geheel straalde Doe Maar iets luchtigs/vrolijks en toch spannends uit. Dit alles, los van het genre, kan de populariteit verklaren, maar het onderscheidende kenmerk van Doe Maar – ten opzichte van andere Nederlandse bands bijvoorbeeld – was toch die reggae-invloed (en van ska: oudere Jamaicaanse muziek dus). Mogelijk was die reggae-invloed zelfs de basis van het succes.

In het vervolg van dit bericht wil ik daarom de volgende vraag nader onderzoeken en analyseren: hoe verhoudt Doe Maar zich tot de echte reggae (en andere Jamaicaanse muziek)? Ik heb het dan over de authentieke reggae uit Jamaica van ongeveer de tijd van hun successen, en wat eerder. Is de invloed van deze echte reggae verwaterd binnen Doe Maar gekomen of komt het zelfs in de buurt van “the real thing”?

Reggae werd internationaal populair, met name door de bekendheid van Bob Marley, sinds de jaren 70 van de 20ste eeuw. Aan het einde van de jaren 60 ontstonden er in Groot-Brittannie en al snel ook andere Europese landen reggae-scenes, in ieder geval veel mensen die het gingen luisteren. Bij een deel van de Nederlandse reggae-fans was er - dit cliché is een beetje waar - een connectie met marijuana en de coffeeshop-cultuur.

De jaren 70, met name vanaf ongeveer 1972, waren de toptijd van de vaak Rastafari-geïnspireerde "roots reggae" in Jamaica. Bob Marley werd toen internationaal het bekendst, maar meerdere talentvolle artiesten en bands op Jamaica bereikten internationaal liefhebbers. Goede zangers en songwriters, goed gespeelde muziek, innovatieve producers. Een creatieve piek, die tot in de jaren 80 voortduurde. Echte reggae-fans begonnen ook Jamaicaanse harmony vocals groepen als the Wailing Souls, the Itals, Israel Vibration en Culture te waarderen, evenals individuele zangers als Burning Spear, Dennis Brown, Gregory Isaacs, Ijahman Levi, Jacob Miller, Hugh Mundell, en vernieuwers als Lee ‘Scratch’ Perry en King Tubby. Deze laatste kan de uitvinder van de dub worden genoemd. Zowel vocaal als instrumentaal gebeurde er veel interessants op Jamaica, ook gevolgd door reggae-fans in Nederland sinds eind jaren 60.

Toen kwam rond 1980 Doe Maar ten tonele. Ze moeten ook door de genoemde artiesten beïnvloed zijn, of werden ze dat toch vooral door de bekende Bob Marley?

Ik ga dat vergelijkenderwijs na door een aantal redelijk representatieve songs en de albums van Doe Maar af te zetten tegen de Jamaicaanse standaard van de tijd (en iets eerder). Ik heb hierbij vooral een descriptief en niet zozeer een normatief doel. Doe Maar wilde gewoon leuke liedjes maken met wat reggae-invloeden. Bij mijn weten presenteerden ze zich niet als echte reggae-groep. Toch ga ik die eventuele reggae-invloeden onderzoeken. Allereerst in de (instrumentale) muziek.

MUZIEK

Reggae op dezelfde instrumenten klinkt buiten Jamaica toch vaak anders, minder “puur”. Dat geldt ook voor Doe Maar. Soms komt hun sound wat dichter bij de Jamaicaanse sound, maar zelden helemaal. Muziektechnisch zijn de meeste Doe Maar songs hoe dan ook als reggae of ska te karakteriseren, soms deels (gemengd met andere genres). Puur muziektechnisch, maar ook wel de creativiteit erom heen.

De “schoolboekjes” van reggae spelen onderwijzen aldus: drum heeft nadruk op de 3e tel van een vierkwartsmaat, veelal aangegeven door de snare drum. De bas speelt daarop semi-melodische en afgesloten (syncopische) patronen, en de (ritme)gitaar heeft de bekende “strum” (chick! chick!) op de tweede en vierde tel van de maat. Zo heb je al snel een basale reggae-achtige groove, zeker als strak genoeg gespeeld. Goede, creatieve musici tillen dit nog meer omhoog tot een nog boeiender geheel. De Jamaicanen Sly Dunbar (drums) & Robbie Shakespeare (bas) kunnen dat.

Daarbij vergeleken zijn de Doe Maar leden mindere goden (in de reggae-wereld), maar goede, getrainde musici met een leuke creativiteit waren het nog wel. Dat was hoorbaar. Ik vind de drums van Carel Copier (op het album Skunk) en van René van Collem (op Doris Day & Andere Stukken e.a.) ook zeker niet slecht: zeker niet voor Nederlanders. Strak en redelijk creatief. Hetzelfde geldt vaak – niet altijd - voor Vrienten’s baslijnen. De basgitaar mist wel dat doffe en lage van echte Jamaicaanse reggae en klinkt wat te hoog, maar dat is dan Doe Maar’s eigen draai eraan, zou je kunnen zeggen.

Doe Maar verschilde verder ook in dat het minder droevige, mineur - of "militante" sferen op riep, zoals meer gangbaar in de protest- en ghetto-muziek die roots reggae toch was en is. Doe Maar leek meer voor een iets vrolijkere sound te gaan, maar dat verschilde ook per nummer. "Spirituele" of "mystieke" sferen die een deel van de Rastafari-geïnspireerde roots reggae kenmerken riepen Doe Maar's nummers ook zelden op. Het bleef veelal vrolijk en "springerig" (for lack of a better word..). Rastafari-teksten hadden ze dan ook niet: de teksten van Doe Maar gaven veelal een grappige, soms beschouwende kijk op alledaagse dingen als relaties, sex, maar ook wel de bredere maatschappij.

DOE MAAR ZELF

Ik heb gegoogled naar wat de Doe Maar-leden zelf over hun beïnvloeding door Jamaicaanse muziek zeggen, in interviews bijvoorbeeld. Dit leek mij wel goed om mijn vergelijkende analyse beter te funderen. Anders krijg je een “ze zullen wel..” teneur. Speculatie dus. Ik streef op zijn minst naar gefundeerde, beargumenteerde speculatie.

Afijn, het volgende interview (zie link) in 2008 voor een Belgische reggae-website met de bandleden is wat dat betreft wel informatief. Ze zeggen dat ze weinig met de Rastafari-connectie met reggae hebben (anders dan ikzelf, bijvoorbeeld), wat min of meer blijkt uit hun teksten. Daarnaast zeggen ze in de jaren 70 door verschillende “grote namen” van de Jamaicaanse ska en reggae beïnvloed te zijn, maar blijkbaar vooral door de “early reggae” (1968-tot ong. 1972) van Toots & the Maytals – die wat sneller was dan de roots reggae vanaf ong. 1973 - , en ook door Lee “Scratch” Perry. Wat betreft de bas schijnt de invloed van early reggae als van Toots & the Maytals vooral groot te zijn geweest. In een vorige band coverde Vrienten ook nummers van Toots & the Maytals.
http://www.reggae.be/magazine/interviews/column/292

Dat verklaart mijn eerdere constatering van de wat hogere, minder doffe basgitaar in Doe Maar: dat is zo vergeleken met de “doffere” en lagere basgitaar in roots reggae (ontwikkeld in de loop van de jaren 70). Inderdaad is die invloed van Toots & the Maytals muzikaal hoorbaar in Doe Maar nummers, zeker in de bas.



Toch betoog ik dat er ook andere invloeden hoorbaar zijn in Doe Maar songs. In dat interview houdt Doe Maar hun invloeden ook enigszins vaag, en noemen als invloed verder nog specifiek Lee “Scratch” Perry die ook in de roots reggae tijd erg actief was (al sinds de ska en vroege reggae tijd ook, maar goed..), en die wel Rastafari-beïnvloed was. Die invloeden ga ik verder na in - onder meer - de drum en ritmepatronen.

RITMEPATRONEN

De drum is belangrijk in reggae. De “One Drop” drumstijl – deels bedacht door Bob Marley’s drummer, de Wailer Carlton Barret, begin jaren 70 - was internationaal redelijk bekend. Het woord zegt het eigenlijk al. De eerste tel van de vierkwartsmaat is leeg gelaten door de drum waardoor er een gat lijkt te vallen en het accent (met drum) verschuift naar de derde tel. Die derde tel is vanouds benadrukt in de reggae en haar voorlopers, maar met de One Drop drumstijl werd die nadruk sterker. Zo krijg je een leuk soort swing: dus: 1: niets/hi-hat, 2: niets/hi-hat (maar ritmegitaar “chick!”),3: snare drum (met bass drum)-TOEK!, en op 4: niets/hi-hat en chick!/ritmegitaar. Chick-TOEK!-chick..hoor je als het ware.

Dit One Drop ritme verschilde soms van Toots & the Maytals-achtige reggae. maar hoor je op veel van Doe Maar’s nummers. Hun eerste hit in Nederland, ‘32 Jaar (Sinds 1 dag of 2)’, was deels reggae met min of meer een snelle variant van het One Drop patroon (bij de “ooh la la la la la”-sectie). Sommige van de grote hits, zoals 'Is Dit Alles' waren muzikaal ook One Drop-reggae. Ook een nummer als ‘Nix Voor Jou’ op Skunk is duidelijk een One Drop drumpatroon, waarin ik (muzikaal) echo’s van sommige Bob Marley & the Wailers’ nummers meen te horen. Ook nummers als ‘Okee’ en ‘Radeloos’ hadden een One Drop patroon. Op 4US heeft bijvoorbeeld 'Zoek het zelf maar uit' een duidelijk One Drop-patroon (en ik meen erop weer een Bob Marley-invloed te horen).

Men stelde dat Skunk meer ska kende dan het erop volgende album, toch was er heel wat reggae (met One Drop patroon dus) op te horen. Ook was er ska op het erna komende album Doris Day & Andere Stukken, trouwens. 'Heroine' op 4US is ook ska.



Voor het oudere Jamaicaanse genre ska, ontstaan rond 1960 - reggae bestaat sinds ongeveer 1968 - geldt hetzelfde: drumtechnisch lijkt ska op One Drop, alleen is het sneller. Daarnaast kent ska een ander, “lopend” basgitaar-patroon. Dit is hoorbaar in de op ska-gebaseerde Doe Maar songs ‘Smoorverliefd’ en ‘Liever Dan Lief’ (beide op Skunk). Wel klinkt de bas hier vaak wat anders en harder omdat het een elektrische bas betreft: in de oude Jamaicaanse ska werd nog een contrabas gebruikt. Ska komt verder regelmatig terug in Doe Maar nummers, zoals gezegd ook ná het album Skunk, soms gecombineerd met reggae in één en hetzelfde nummer.

ROCKERS

In Jamaica veranderde het drumpatroon in de reggae wat in de loop van de jaren 70. Vanaf ongeveer 1977 kwam de bass drum vaker terug, en veelal op de eerste tel (van een vierkwartsmaat) naast dus de nadruk met de snare drum op de derde tel. Dit zorgde voor een wat anders ritmisch gevoel (“rocking”), vandaar dat dit ritme de naam “Rockers” kreeg. Nog meer bass drum – op elke tel - kwam er soms ook bij, waardoor het iets “militairs” kreeg, naast die nadruk op de derde tel: dit werd “Steppers” genoemd. Bob Marley’s song ‘Exodus’ is daar een voorbeeld van.

Ook Rockers en Steppers drumpatronen komen in sommige nummers van Doe Maar terug. Iets meer in de “modernere” laatste plaat 4us, maar ook daarvoor al. ‘Nederwiet’ (op Skunk) is bijvoorbeeld meer Rockers (bass drum op eerste tel) dan One Drop, wat wel past bij de "rocking flow” van dit nummer. 'Nederwiet' heeft al met al een redelijk geslaagde rootsy “vibe” en komt hierdoor muzikaal enigszins in de buurt van echte Jamaicaanse reggae. Het latere nummer ‘Macho’ heeft ook een - zij het moderner - Rockers drumpatroon.



Steppers is te horen in bijvoorbeeld het nummer ‘Een Nacht Alleen’, Jansz’s drum bass-rijke ‘Nachtmerrrie (Op Hol)’ – alsmede in het meer recente nummer ‘Watje’ (hoewel de drum soms “Rockers” trekken heeft), van het comeback-album ‘Klaar’ (2000). ‘Als Niet Als’, ook op Klaar, heeft weer een One Drop drumpatroon, maar switcht deels naar Rockers en Steppers op hetzelfde nummer.

Zo bleef Doe Maar interessant variëren en enigszins experimenteren, tussen én binnen nummers: tussen ska en reggae (en af en toe andere stijlen), maar ook tussen standaard reggae-drumpatronen dus. De basispatronen zelf werden weinig veranderd en redelijk getrouw gevolgd.

Die variatie kende niet echt een tijdspatroon. Relatief iets oudere One Drop-patronen komen ook in de latere opnames van Doe Maar terug. Hierbij is de song ‘Nachtzuster’ (op 4US, uit 1983) een interessante casus. Door de titel vermoed ik een invloed van Gregory Isaacs’ (in reggae-kringen) bekende reggae-song ‘Night Nurse’ (uit 1982) op Doe Maar. Isaacs’ song heeft een redelijk typisch Rockers ritmepatroon, wat “zwoeler” gemaakt door onder meer toetsen, passend bij de tekst van de song.



Doe Maar’s ‘Nachtzuster’ heeft daarentegen een One Drop patroon, wat toch een andere, springerige en minder zwoele “feel” geeft dan de Isaacs’ song met dezelfde titel. Ook de bas is bij Doe Maar anders: inderdaad meer Toots & the Maytals-achtig. Qua songtekst zijn er veel overeenkomsten, en zelfs qua melodie van het refrein zijn er vage overeenkomsten tussen ‘Nachtzuster’ en ‘Night Nurse’, maar mogelijk niet zo direct dat men van plagiaat door Doe Maar kan spreken. Mogelijk hebben Vrienten en Isaacs daarover contact gehad, weet ik veel. Een invloed vermoed ik in ieder geval wel.

‘Bang’, op hetzelfde album 4US, heeft wel een Rockers-achtig drumpatroon – hoewel het door meerdere bass drums per maat richting Steppers gaat - waardoor het ironisch (muzikaal) in het couplet-gedeelte wat meer op Gregory Isaacs’s ‘Night Nurse’ lijkt dan ‘Nachtzuster’. De bas op 'Bang' is echter aanmerkelijk minder complex. (Het lijkt trouwens ook niet meer echt op Toots & the Maytals-achtige reggae.)



De invloed van Jamaicaanse muziek en muziekpatronen is dus zeer duidelijk in muzikaal opzicht, in de meeste songs van Doe Maar. Die invloed kwam mijns inziens hoorbaar lang niet alleen van Toots & the Maytals of Lee “Scratch” Perry, maar had meerdere bronnen. Er zijn daarnaast ook verschillen: Jamaicaanse roots reggae gebruikte gemiddeld genomen veel meer percussie (bongos, e.a.) dan Doe Maar, en ook wat vaker blazers, maar dat heeft wellicht ook praktische redenen. Daarnaast is dat enigszins bijzonder omdat de oorspronkelijke Jamaicaanse ska gekenmerkt werd door het vele gebruik van blazers (maar latere Britse en VS ska ook minder, dus..)

Ik vind het jammer dat Doe Maar wel teruggrijpt naar de ska, maar een andere voorloper van de reggae, de rocksteady (ontstaan rond 1966), nauwelijks speelt. De basgitaar is belangrijker in rocksteady dan in ska, bijvoorbeeld. Ikzelf heb over het algemeen meer met rocksteady dan met ska, maar dat is een persoonlijke voorkeur. De enige nummers waarin ik een rocksteady-echo meen te bespeuren zijn ‘Vergeet Me’ en – met name in de bas van - ‘Okee’, beide geschreven door Vrienten, die overigens al vóór zijn toetreden tot Doe Maar rocksteady-nummers maakte, zoals het grappige (Engelstalige) ‘If You Love Me’.



VOCALEN

Ik had het eerder over harmony vocal/harmoniezang-groepen: een belangrijk subgenre in de Jamaicaanse roots reggae: veel achtergrond- en combinatiezang met drie of soms vier zangers, veelal met maatschappijkritische en Rastafari-teksten. De harmoniezang klinkt vaak doordacht en goed. Op zijn best kan aan deze roots harmonies – met de juiste muziek erbij natuurlijk – wat mij betreft weinig tippen. Ik denk aan fantastische albums van the Wailing Souls, the Abyssinians, en the Mighty Diamonds. Nummers die naar mijn mening ook goed “blijven”, en tot de klassieke canon van de reggae behoren: ’I Need A Roof’ van the Mighty Diamonds, ‘Lift Up Your Conscience’ van Israel Vibration, ‘A Fool Will Fall’ van the Wailing Souls en andere “big tunes”.

Nu maakte Doe Maar ook in de meeste nummers gebruik van harmoniezang en achtergrondzang. Ook het principe van afwisselende lead zangers, zoals de Jamaicaanse groepen vaak doen, paste Doe Maar toe. Zoals bekend wisselden qua lead zang Jansz en Vrienten elkaar meestal af met af en toe iemand anders (Joost Belinfante op ‘Nederwiet’). De zangers waren veelal ook de schrijvers van de betreffende songs, zoals ook voor sommige Jamaicaanse bands gold/geldt. Andere Jamaicaanse bands hadden/hebben weer wel een belangrijkste zanger en soms ook zangers die niet alle nummers schrijven (een ander bandlid bijvoorbeeld), maar dat gold niet voor Doe Maar: Vrienten zong veelal nummers van hemzelf, evenals Jansz.

Daarbij was er ook achtergrondzang, harmonie zowel als “call-and-response”. Deze herhaalde soms teksten, soms voegde het teksten of kreten (ratata!, ooh ooh) toe.

Net als bij de muziek is hier een Jamaicaanse invloed merkbaar op Doe Maar. Die lijkt soms minder eenduidig, omdat dergelijke zang ook in andere genres (soul, funk, Latin) lang gangbaar was. Toch bemerk ik specifieke reggae-invloeden in Doe Maar songs, ook wat betreft deze zang.

Het is evenwel wat complexer. De groepszang bekend als call-and-response – of “roep” en (in koor) “antwoord” -, die ook Doe Maar hanteerde, heeft een lange traditie in de zwarte muziek, teruggaand tot de Afrikaanse wortels. Call-and-response is historisch een onderdeel van Afrikaanse muziek, ook vóór Afrikanen gedwongen naar de West werden versleept; de voorouders dus van de meeste Jamaicanen en anderen. Kaseko, calypso, Afro-Cubaanse muziek, Afro-Braziliaanse muziek, soul, funk, blues: allen kende ze call-and-response in een bepaalde vorm. Dit geldt ook voor lokale, (“pre-ska”) Afro-Jamaicaanse stijlen (zoals folk religious music en mento). Jamaicaanse reggae muziek is echter vanaf zeker de jaren 60 van de 20ste eeuw sterk beïnvloed door zwarte Amerikaanse muziek uit de VS: eerst R&B en blues, later soul en funk. Bij de Mighty Diamonds en wat andere groepen hoor je de invloed van (soft-) soul van the O’Jays uit Chicago of van the Delfonics uit Philadelpia.

Nu kan Doe Maar ook door die soul-traditie beïnvloed zijn, door Surinaamse kaseko of door Latijns-Amerikaanse muziek als salsa, maar ik acht een directe Jamaicaanse invloed waarschijnlijker. Niet alleen omdat de muziek al grotendeels Jamaicaans beïnvloed is, maar ik hoor het ook direct aan de vocalen in meerdere songs van Doe Maar.

De achtergrondzang op 'Nederwiet' bijvoorbeeld doet wel heel erg denken aan de achtergrondzang van nummers van de Jamaicaanse groep the Wailing Souls. Leg bijvoorbeeld de song ‘Bredda Gravalicious’ hieronder - uit 1976 - van the Wailing Souls naast ‘Nederwiet’ (eerder ingesloten in dit bericht, of houd YouTube open) uit 1981, en let op de achtergrondzang.



Qua muziek verschilt het wel wat omdat the Wailing Souls hier een One Drop patroon gebruiken (hun latere albums hadden vooral de Rockers groove), terwijl ‘Nederwiet’ Rockers is te noemen. Ook op andere nummers van Doe Maar hoor je in de vocalen overeenkomsten met bijvoorbeeld de Wailing Souls.

De invloed van “softere”, meer soul-achtige Mighty Diamonds achtergrondzang hoor je ook wel in nummers als ‘Liever dan Lief’: de achtergrondzang: “ik heb het wel gezegd ik heb het wel gezegd zeg” lijkt haast een kopie van wat de Mighty Diamonds in sommige nummers doet (ja, al vóór Doe Maar). Als voorbeeld kun je naar de gelijkende achtergrondzang op ‘I Need A Roof’ (1976) luisteren van the Mighty Diamonds, hoe dan ook een magistraal nummer..

‘Liever Dan Lief’ is muzikaal ska, en dat verschilt weer van de Mighty Diamonds die na de ska-tijd begonnen en voornamelijk reggae en soms rocksteady maakten, vanaf ongeveer 1967.

Ik weet het niet zeker, maar als ‘Bredda Gravalicious’ (1976) van de Wailing Souls en ‘I Need A Roof’ (1976) van de Mighty Diamonds mede als voorbeeld voor Doe Maar dienden, dan kennen ze in ieder geval hun reggae-klassieken. Wel kunnen de songs dan alleen maar minder zijn dan die originele norm. Dat zijn de Doe Maar nummers ook – vergeleken met deze klassieke roots reggae - , maar ze zijn nog wel leuk en zeker niet slecht.

Dan is er tekstueel strikt genomen betekenisloze achtergrondzang, zoals “Ratata!” op ‘Doris Day’. Dat is er ook wel in de soul, trouwens, maar ook in reggae. Op ‘Doris Day’ hoor je dat, op ’32 Jaar’, maar er zijn meer voorbeelden in Doe Maar songs (bijv.“Oediediewoep-woep” op ‘De Laatste X’) Ik vermoed hier een Bob Marley & the Wailers-invloed en ook van een groep als the Meditations (die op hun beurt weer beïnvloed zijn door de Wailers). Luister maar eens naar ‘Babylon Trap Them’ (uit 1975) van the Meditations.

Dan hoor ik ook de invloed van de groep Israel Vibration, inclusief iets van “vibratie” in de achtergrondzang, bijvoorbeeld op het nummer ‘Tijd Genoeg’. Onderstaande nummer 'Prophet Has Arise' komt uit 1978. Ook roots groepen als the Abyssinians lijken van invloed op Doe Maar.



Rastafari-geïnspireerde en "diepe roots" groepen als de Wailing Souls, Israel Vibration, the Mighty Diamonds, en de Abyssinians neigen gemiddeld wel in hun zang meer naar mineur en treurige, spirituele, – of serieuze/militante - sferen dan het gemiddeld wat vrolijkere en "springerige" geluid van Doe Maar.



Door het hele oeuvre heen van Doe Maar bemerk je evenwel zeker in technische zin die Jamaicaanse “roots harmony”-invloed. Zoveel dat specifieke voorbeelden bijna niet meer te geven zijn. Bovendien kan iedereen ook zelf zoeken naar nummers om dit te beluisteren (het verbaast mij bijvoorbeeld elke keer hoeveel er toch op YouTube is te vinden). Ik moet al met al zeggen dat Doe Maar die achtergrondzang meestal goed inzette, hoewel niet consistent goed. In sommige nummers doet het wat geforceerd aan, of leidt het zelfs af, maar vaker voegt die achtergrondzang wel degelijk wat leuks toe aan de Doe Maar-nummers.

Een verwijt is dat eventuele nabootsen overigens niet. Reggae is namelijk ook deels beïnvloed door zwarte Amerikaanse muziek. Vanaf het ontstaan deels, maar dat was niet zozeer nabootsen als wel laten beïnvloeden, om het vervolgens een eigen draai te geven met lokale invloeden en muziek. In enige mate heeft ook Doe Maar dat gedaan, maar ze hebben verre van een nieuw genre bedacht, dat ook weer niet. Doe Maar baseerde zich grotendeels op bestaande, Jamaicaanse muziekgrenres.

LEAD ZANG

In de lead zang is een Jamaicaanse invloed minder aanwijsbaar. Vrienten en Jansz zingen/zongen doorgaans met hun natuurlijke stemmen. Deze zijn niet slecht, maar ook niet bijzonder getraind. Ze zingen ook in het standaard-Nederlands, dan wel met een Tilburgs/Brabants accent. De “soul” die veel zwarte zangers in hun zang leggen bereiken de meeste blanke/Europese zangers niet, ook niet met wat Aziatisch bloed, zoals Jansz. Vaak zelfs niet als ze al heel lang met zwarte muziek bezig zijn. Zo zit het nu eenmaal, heel algemeen gesteld natuurlijk. Een kwestie van cultuur en levenservaring, maatschappelijke positie wellicht, en mogelijk zelfs genen.

Natuurlijk en adequaat zingen - en menen wat je zingt - lijkt mij dan het minst geforceerd over komen. Dat lukt Doe Maar redelijk. Er kan dan zelfs, bij emotionele thema’s, toch iets van oprechte “soul” in de lead zang komen, zoals in Vrienten’s ‘Radeloos’ of ‘De Laatste X’, of Jansz’ interessante song over zijn Indo-achtergrond ‘Rumah Saya’. Jansz en Vrienten lijken als goede musici hun zangstemmen verder goed te kennen en over het algemeen ook goed te gebruiken.

TER AFSLUITING

De Jamaicaanse reggae en ska-invloed is groot op Doe Maar. Zo groot dat hun hele “sound” er in belangrijke mate door beïnvloed is: muzikaal maar ook deels vocaal. Het zijn deze reggae-aspecten die Doe Maar hielpen populair te worden. Ze wisten zelfs reggae enigszins bij de mainstream in Nederland te krijgen, zij het in een wat aangepaste, verwaterde "luchtige" vorm, doch niet zo aangepast als had gekund. Hun populariteit leek soms vergelijkbaar met die van de Beatles destijds, zij het beperkt tot voornamelijk Nederland. Ook de Beatles waren meer door zwarte muziek beïnvloed dan bij velen bekend is, dus dat is een overeenkomst, al leek Doe Maar daar tenminste wat opener in te zijn.

Doe Maar maakte wel zelf de catchy, goede songs - vocaal en instrumentaal -, en dat is hun eigen prestatie. Maar waren die songs op zichzelf genoeg? Ik betwijfel het. Frank Boeijen had bijvoorbeeld ook goede songs. Doe Maar klonk zoals het was doordat ze sterk beïnvloed waren door Jamaicaanse muzikale artiesten. In die zin was die invloed meer dan een bijzaak en uiteindelijk medebepalend. Dat geeft verder niet, maar ik denk toch even “credit where credit is due”...

De Spaanse Burgeroorlog (en Albert Helman)

Een voorspel van de Tweede Wereldoorlog, zo wordt de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) wel genoemd. Op zijn minst was het zeer bepalend voor de recente geschiedenis van Spanje. Links en Rechts stonden tegenover elkaar. Ietwat simplistisch werd dat ook wel genoemd als het Communisme tegenover het Fascisme. Het is echter eerder zo dat er een links-georienteerde (gematigd en radicaler combinerende-dus niet communistische) regering op democratische wijze in Spanje was gekozen in 1936. Een aantal rechtse generaals, die zichzelf Nationalisten noemden – ten opzichte van de (democratisch/linkse) Republikeinen aan de andere kant – pleegden een staatsgreep in 1936 tegen de wettige regering in Madrid, waarna de burgeroorlog begon.

Rechts (eigenlijk uiterst rechts) in Spanje werd duidelijk fascistisch beïnvloed – hier en daar ideologisch, en puur oppervlakkig in de fascistische groet met gestrekte opgeheven hand, welke Mussolini in Italië naar Romeins model als, tja wat is het…staats- of volksgroet, introduceerde. Rechts kende daarnaast ook andere conservatieve, zo men wil “reactionaire” invloeden en bestanddelen: de Katholieke Kerk, monarchisten, veel vermogenden en grootgrondbezitters. Deze rechterzijde/Nationalisten, waarvan Francisco Franco al snel de machtigste generaal zou worden, kreeg militaire steun van fascistische “bondgenoten” Italië en Duitsland, en de linkerzijde/Republikeinen van de Sovjet Unie en ook wel van Frankrijk.

Deze burgeroorlog - die ook vele families verscheurde - duurde uiteindelijk drie jaar, en resulteerde in op zijn minst een half miljoen doden in Spanje. Het leidde uiteindelijk tot de overwinning van de rechtse/fascistische zijde, met Francisco Franco als absolute leider en dictator sinds 1939. Hierin zit het bepalende voor Spanje’s recente geschiedenis. Deels anders dan Hitler of Mussolini toonde Franco op bepaalde tijden tactisch vernuft waardoor hij de val van andere fascistische regimes overleefde. Voldoende formele/politieke afstand houden van Hitler and Mussolini weerhield het Franco regime als al te directe bondgenoot van Duitsland, Italië en Japan samen met die regimes ten onder te gaan. Uiteindelijk bleef Franco de dictator van Spanje met een conservatief/fascistoïde regime tot zijn dood, na een lang ziekbed, pas zo laat als 1975, waarna de democratisering van Spanje pas kon beginnen.

FAMILIE

Afijn, dit is kort de geschiedenis zoals in de school- en historische boeken staat en die ik ook heb meegekregen. Ik heb echter ook meer meegekregen. Ik ben half-Spaans van mijn moeders kant en mijn moeder was geboren tijdens de Franco-dictatuur in een klein dorpje in Zuidwest-Spanje, later - eind jaren 50 - als jonge vrouw migrerend naar de grote stad Madrid. Halverwege de jaren 60 kwam ze naar Nederland. Ook zij vertelde mij de verhalen over de Burgeroorlog die Franco aan de macht bracht. Harde, pijnlijke, maar ook interessante verhalen vond ik dat. Het bevatte elementen die ook in de schoolboeken en de officiële geschiedschrijving vermeld werden, maar werd menselijker, bevatbaarder door de persoonlijke verhalen over (min of meer) bekenden. De scheiding van familieleden: mijn opa vocht aan Nationalistische (Rechtse, Franco-) kant, later werkend als hospik, en zijn broer, die toen woonde in Madrid, aan Republikeinse (Linkse) kant.

Dit was vaak geen persoonlijke keuze, maar had te maken met de gebieden die de verschillende partijen onder controle hadden – de Nationalisten (ook: Franquisten genoemd, naar Franco) hadden op een gegeven moment een flink deel van de grote zuidelijke regio Andalusië, en verder (grotendeels) West-Spanje en Extremadura onder controle, en Madrid nog lang niet. Vanuit dit front viel men in het oosten Madrid, het deel van Castilië ten zuiden ervan, Valencia, Catalonië en andere regerings- of linksgezinde regio’s aan (regio’s waarin echter ook zat rechtse krachten waren). De hoofdstad Madrid zou uiteindelijk als een van de laatste steden door de Nationalisten ingenomen worden (later dan Catalonië ook).

De volgende link met informatie is hierbij zeker leerzaam. (Mijn moeder is geboren in een dorp iets ten westen van Castuera op de kaart – Zuidwest-Spanje -, waar mijn opa dus opgroeide – vlakbij een front blijkbaar). Bron: Spaanstalige Wikipedia.

http://es.wikipedia.org/wiki/Archivo:Guerra_Civil_Espa%C3%B1ola.svg

In hoeverre een individu in zo’n gebied nog opties gehad is mij niet geheel duidelijk geworden. Ergens intrigeerde mij dat. De wortels van mijn Spaanse familie liggen voor een groot deel in een bepaald deel van de zuidwestelijke regio Extremadura, meer specifiek de zuidelijke provincie Badajoz, het oostelijke deel La Serena (een substreek zogezegd) niet ver van de grens met de provincie Córdoba (Andalusië). Enkele familietakken lopen echter naar Madrid (centraal Castilië) dus, terwijl sommige familienamen weer van Aragoneze oorsprong zijn. Zoals andere landen kende Spanje ook de nodige historische, interne migratie. Migraties tussen Badajoz en Madrid waren gangbaar in mijn familie, en later ook naar elders, zoals Noord-Europa.

Maar goed: de regio Extremadura en omliggende gebieden kwamen in de vroegere fase van de Burgeroorlog grotendeels onder Rechtse, Nationalistische controle, grotendeels door intimidatie en brute machtsuitoefening, maar geholpen door Rechtse krachten (grootgrondbezitters, Kerk en anderen) in de gebieden zelf (hoewel een oostelijk deel van Extremadura langer onder Republikeinse (regeringsgetrouwe/legale) controle bleef).

Hierbij is het toepasselijk te citeren uit een gedicht van de Jamaicaanse intellectueel en zwarte leider Marcus Garvey, die ik als Rastaman graag citeer. Uit Garvey’s gedicht The Tragedy Of White Injustice (1927):

"The rich white man starts the unholy war. Then from the line of action he keeps far. He pushes to the front the sons of the poor, there to do battle, die, suffer galore".

Geschreven zo'n decennium eerder dus…

Nu heb ik begrepen dat mijn opa’s familie nog wel wat land en daarmee relatieve rijkdom had, onder meer olijven verbouwend, maar velen – lees de meerderheid - in Extremadura en Andalusië, waar grootgrondbezit lang gangbaar bleef, waren arm en vaak dagloners, meer belang hebbend bij “linkse” verdeling van macht en rijkdom. Evenwel kwamen zij te strijden aan de Nationalistische kant.

Verder begreep ik dat bij mijn moeder en haar zussen en broers (mijn ooms en tantes dus) – allen geboren na deze oorlog - de Franco-dictatuur zeer slecht bevallen is: de meesten kozen al dan niet verhuld de linker- en democratische kant, met af en toe uit zelfbehoud een apolitieke houding. Gelovige katholieken in mijn familie waren door de propaganda bang gemaakt voor de Republikeinen (of Communisten) en kozen dan maar voor Rechts, eigenlijk tegen hun belangen in. Het wisselde een beetje, ook per generatie, maar in het algemeen beviel de Franco-dictatuur het grootste deel van mijn familie slecht: veelal omdat men vrijheid wilde, maar ook omdat de meesten arbeiders aan de onderkant van de samenleving waren, niet voldoende gecompenseerd met wat landbezit in oostelijk Badajoz bij delen van de familie.

Ziehier mijn wat regionaal toegespitste beeld op de Spaanse Burgeroorlog, bepaald door historische kennis verlevendigd door verhalen in mijn familie..

DE SFINX VAN SPANJE

Met en vanuit dit persoonlijke beeld is het interessant om een ander, specifiek perspectief op de Spaanse Burgeroorlog te analyseren. Helemaal als het van een in Suriname geboren schrijver is: Albert Helman, echte naam Lou Lichtveld. Helman (van huis uit katholiek, en met een wat elitaire achtergrond) migreerde naar Nederland, kwam daar in progressief-katholieke en Linkse kringen terecht, werkte als journalist en ging uiteindelijk in Barcelona wonen vanaf 1932, daar verslag doend over de Spaanse ontwikkelingen en burgeroorlog voor de Nederlandse kranten/bladen de Nieuwe Rotterdamsche Courant en De Groene Amsterdammer. Deze verslagen werden uiteindelijk verwerkt tot het werk ‘De sfinx van Spanje : oogbeschouwingen van een ooggetuige’, eerst gepubliceerd in 1937, en pas heruitgegeven.

Ik vond dit boek zeer boeiend om te lezen. Ook om het perspectief te vergelijken met het perspectief dat ik mee heb gekregen. Er is onder meer een regionaal verschil: Helman leefde in en schreef vanuit Barcelona en Catalonië.




Een praktische reden, lijkt het, maar Catalonië krijgt relatief veel aandacht van buitenlandse schrijvers over de Spaanse Burgeroorlog (ook van George Orwell bijvoorbeeld), niet zelden enigszins romantisch, wat wellicht van doen heeft met het meer internationale en toegankelijker geachte Barcelona en Catalonië. Catalonië was toen al economisch een van de meest ontwikkelde/welvarende regio’s van Spanje, en ook in andere opzichten wat moderner en internationaler. “Europeser” zo men wil. Waarom de regio meer aandacht oproept in het buitenland is mij evenwel niet geheel duidelijk. Soms zelfs meer dan de hoofdstad Madrid. Vanuit sociaal perspectief zou het ook interessant zijn om economisch armere gebieden als Andalusië, met grootgrondbezit en ook grote verschillen, tijdens de Burgeroorlog te analyseren, maar dat gebeurde vreemd genoeg relatief minder. Internationaal in ieder geval.

Los van deze kanttekening, laat Helman zien dat er veel interessants is te vertellen over Catalonië waar hij woont: politieke en sociale verschillen onder de linkse Republikeinen. Het anarchisme was ook sterk onder de Republikeinen in Catalonië, vaak in conflict met communisten, socialisten en marxisten. Daarbij waren er ook verschillen en conflicten tussen stalinisten (autoritair-nationaal) en de meer sociaal-revolutionaire trotskisten. Helman schrijft boeiend en inzichtelijk over de verschillen onder de Linkse Republikeinen, en over de methoden en ideeën van met name de anarchisten en anarcho-syndicalisten. Hierbij kiest Helman zelf niet echt een kant, alleen voor de Republikeinse en anti-fascistische kant als geheel. Hij vindt dat moreel de juiste keuze en zet de activiteiten van de Republikeinen neer als eerlijker, doordachter, en humaner dan die van de vijanden, de Nationalisten, die zich baseren op onderdrukking en leugens om het volk onderdanig te houden. Hij is wellicht partijdig, maar overtuigt met zijn argumenten en voorbeelden.

De verslagen van Helman met de Republikeinse strijders, zijn pogingen om echt militair mee te vechten (het bleef bij een poging: hij kan er beter over schrijven, concludeert hij), en anderszins helpen van de strijders, vormen meeslepende verhalen, waarbij Helman de Spaanse politieke context - gelukkig ook buiten Catalonië - kernachtig weet te schetsen.

Hij maakt de context ook wat breder door vooraf de langere Spaanse geschiedenis in vogelvlucht door te nemen. Hij vat het goed samen, maar meer nog sprak mij aan dat hij consequent vanuit de uitgebuite arbeidersklasse en arme boeren denkt, of in ieder geval hun positie centraal stelt. Hiermee lijkt hij een oprecht links-progressieve visie te tonen die vooral humaan is en daardoor overtuigend. Dat perspectief blijft zo bij de beschrijving van de Burgeroorlog zelf. Hij beschrijft de corruptie en het machtsmisbruik van de Katholieke Kerk – een van de grote machtsfactoren aan de andere (Nationalistische) kant - en hoe de Republikeinen daarmee omgaan, kerken leeg halen of een andere sociale bestemming geven bijvoorbeeld.

Grappig vond ik ook de quasi-antropologische beschouwingen over de Spaanse mensen in het werk, de Spaanse volksaard zogezegd, en over de algemene Spaanse cultuur. Deze zijn per definitie generaliserend, maar ik ervoer het eigenlijk zelden als minachtend. Helman heeft het over zelfs “aangeboren” nonchalance met betrekking tot organisatie bij de Spanjaarden, waarbij ik een glimlach bij mezelf niet kon onderdrukken, wellicht door vage herkenning. De Spanjaard zou ten diepste mystiek zijn en blijven, zelfs wanneer anti-katholiek of anti-religieus. Tevens zou hij een sterke, standvastige innerlijke cultuur hebben die sterk blijft ook bij conflicten. Dat is wel heel erg complimenteus. Ook zou er een sterke familiebinding zijn bij de Spanjaarden (“for better or worse”). Vaste eettijden zijn ook belangrijk bij Spanjaarden, zelfs temidden van een oorlog, wat ik ook wel vagelijk cultureel herken, en grappig wordt geschetst door Helman.

Twee regio’s passeren in de beschreven oorlogsperikelen – die Helman zelf beleefde – de revue. Catalonië, uiteraard, en het aangrenzende Aragón, als een groep Republikeinen daar gaat strijden richting het front en tegen de daar oprukkende Nationalisten. Hij schetst helder de verschillen tussen het economisch modernere, en vruchtbaardere Catalaanse land en het armere en drogere, rotsachtige Aragón, dat veel kleine, arme boeren kent, die destijds volgens Helman nog middeleeuwse methoden hanteerden.

Bepaalde stromingen onder de Catalaanse Republikeinen waren behalve met oorlog ook met revolutie bezig. Helman maakt nauwkeurig onderscheid tussen revolutie en oorlog. In een wat ontwikkelder gebied als Catalonië – en nog Republikeins/regeringsgezind in het begin van de oorlog - ontstond er blijkbaar ruimte om sociale hervormingen door te voeren: meer en beter onderwijs, collectivisering van bedrijven en opbrengsten, meer gelijke verdeling van welvaart, meer zeggenschap en democratie, meer gelijke rechten, gelijkere man-vrouw verhoudingen, sociale voorzieningen etcetera. Maar dus ook efficiëntere landbouwmethoden waar ze tussen het strijden door ook arme Aragoneze boeren mee hielpen.

Contextuele beschouwingen van Helman gaan echter over de hele Spaanse en zelfs internationale context. Wat grofmazige, maar deels kloppende regionale verschillen binnen Spanje bespreekt hij ook. De snellere controle over delen van Andalusië en Extremadura van de Rechtsen/de Nationalisten zou te wijten zijn aan dat het (economisch?) achterlijke regio’s zijn. Klinkt wat cru, maar Helman denkt altijd vanuit de uitgebuitenen, en weet dat die ook de meerderheid zijn in armere, veel minder geïndustrialiseerde delen van Spanje, zoals Andalusië, Extremadura, of dus Aragón. Dat is wat hij bedoelt: het achterlijke van de uitbuiting.

Het volgende fragment uit het boek is het in dat licht waard letterlijk te citeren (uit Hoofdstuk 9: ‘De evolutie van politiek partijen’, pag. 128/129):

“Want de partijen die tot rebellie (-de Rechtse staatsgreepplegers-) zijn overgegaan, beschikken wel over een kader, over leidende figuren, maar ze hebben geen massa-basis, zij hebben geen enkel uitgebreid volksdeel achter zich, en kunnen zich slechts door terreur staande houden , daar waar zij tegen de volkswil in, voet hebben kunnen vatten. Het is de grootste, de onoverkomelijke moeilijkheid voor Franco, overal waar hij stad en land heeft bezet, vooral in de later bezette gebieden. Het is trouwens geen toeval dat de rebellie alleen succes had in de achterlijkste delen van Spanje: Andalusië, Extremadura, midden Aragón en Navarra, en al het andere slechts moeizaam, kilometer na kilometer moest worden afgedwongen . Dat is de enorme, de principiële misrekening van de Rebellen geweest. En van tal van lieden die uit het gebied van de Franquisten hadden weten te ontsnappen, hoorde ik hetzelfde verhaal: de bevolking voelt niets voor Falangisten en Requetés, niets voor officieren uit binnen- of buitenland. Alles wordt zoveel mogelijk gesaboteerd, moet met executies en schenderij worden afgedwongen”.

Dit sluit min of meer aan op wat ik eerder schreef, maar bevat ook iets anders: namelijk de impliciete toekomstverwachting van Helman. Achteraf bekeken een misrekening: de Franquisten/Nationalisten wonnen uiteindelijk de oorlog, zoals bekend, ondanks het waargenomen gebrek aan massa-steun.

Bij de Basken benadrukt hij hun katholieke karakter (in vergelijking met de gemiddelde Catalanen blijkbaar), en inderdaad was een deel van de Basken in die periode relatief zeer katholiek. Dit leidde overigens niet altijd tot een keuze voor de Nationalisten. Veel katholieke Basken sloten zich toch aan bij de Republikeinen.

De Republikeinen onder de centrale Castilianen zouden meer burgerlijk-democratisch zijn, zoals de centrum-linkse regering in Madrid die in 1936 werd gekozen. Regeringsgezind dus; de regering werd ook geleid door de Madrileen Manuel Azaña. Dit verschilt van de meer radicale, revolutionairdere anarcho-syndicalisten die onder de Republikeinen in Catalonië invloed hebben. Zoals ik zei: wat te algemeen gesteld hier en daar, maar wel deels kloppend.

Soms is het wel wat tegenstrijdig: als deel van zijn “antropologische” beschouwingen over de Spaanse volksaard, wijst hij ook op de individualistische, anarchistische ziel van de Spanjaarden, ook dus in Castilië of elders. Elk geïmporteerd systeem zou die ziel nooit echt vervangen. Don Quijote wordt ook als archetype gebruikt voor de Spaanse mens, en Don Quijote’s verhaal speelde zich af in La Mancha, zuidelijk Castilië, ten zuiden van Madrid. Waarom zou er dan in Valladolid, Madrid, Murcia, of Córdoba geen grote anarchistiche aanhang zijn, net als in Catalonië? Wellicht omdat het wat minder politiek ontwikkeld is dan het rijkere, internationalere Catalonië.

SURINAAMS PERSPECTIEF?

Dan is er nog een vraag die in mij op kwam, tijdens en na het lezen van Helman’s beschouwingen. Hij is van Surinaamse afkomst, hoewel de facto wereldburger, en beïnvloedt die Surinaamse achtergrond zijn perspectief? Of verschilt dat niet van andere Nederlanders, zonder die achtergrond? Hij woonde immers eerst een tijd in Nederland.

Foto links: een wat jongere Albert Helman/Lou Lichtveld






Helman (Lou Lichtveld) is lichtgekleurd, voor een groot deel van Europese afkomst, maar heeft wel wat Amerindiaans bloed, en mogelijk een beetje Afrikaans bloed. Maar hij ziet er overwegend blank uit. Hij was bij het uitbreken van de Burgeroorlog in 1936 al redelijk geïntegreerd in de Barceloneze samenleving, met veel Spaanse vrienden, en ook Spaans sprekend. Er waren wel meer niet-Spanjaarden in sommige brigades van de Republikeinen. Door dit alles zou de verschijning van Helman onder Spaanse en Catalaanse Republikeinen ook weer niet zo opvallend zijn. Dat eventueel “andere” komt ook als niet al te bijzonder naar voren in het werk, hoogstens als bijzaak.

Een expliciet Surinaams (koloniaal of antikoloniaal?) perspectief ontbreekt, maar is misschien indirect, meer impliciet aanwezig, namelijk in zijn betrokkenheid bij de lagere, onderdrukte klassen. Ik vraag me verder wel af hoe het zou zijn voor mensen met een kleur, zoals zwarte of bruine mensen. Die waren er ook onder de Republikeinen, en de beleving van “ras” zou iets interessants toevoegen aan de gebruikelijke perspectieven. Zouden zelfs de zichzelf zo links, kosmopolitisch en menslievend vindende Republikeinse Spanjaarden en Catalanen discrimineren, termen als “negrito” gebruiken (al dan niet amicaal), en ander minachtend gedrag tonen?: Spanje heeft daarbij immers ook een koloniaal verleden. Misschien zou er echt respect en broederschap zijn, zonder rassenwaan. Of zou racisme beperkt blijven tot wat incidenten? Maar het zou ook erger kunnen zijn. Er is in ieder geval weinig over geschreven, zover ik weet. Zwarte, gekleurde soldaten – en rassenverhoudingen - tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben bijvoorbeeld recentelijk wel meer aandacht gekregen.

Wie daar meer over gezegd had kunnen hebben was bijvoorbeeld de Cubaanse schilder Wilfredo Lam, die ook een tijd in de Burgeroorlog in Spanje aan de zijde van de Republikeinen mee vocht. Wilfredo Lam mengde in zich Chinees, Afrikaans (Congolees), en ook wat Europees bloed, en dat zag je ook aan hem. Je ziet bijvoorbeeld Afrikaanse/negroïde (naast Chinese) trekken. Veel Spanjaarden zullen ook toen geweten hebben dat dat wel meer geldt voor Cubanen, maar ik vraag mij wel af hoe Lam behandeld en benaderd werd. Was er toch (subtiel) racisme aanwezig, ondanks dat Lam voor het uitbreken van de oorlog ook redelijk geïntegreerd was geraakt in Spanje, met veel persoonlijke banden, onder meer in Madrid?

Foto links: een wat jongere Wilfredo Lam










Lam was geen schrijver maar een schilder/beeldend kunstenaar. Een hele goede overigens. Hij leek veel minder dan Helman bezig met journalistiek, schrijven, en literatuur, waardoor zijn directe oorlogservaringen minder uitvoerig in tekst zijn vast gelegd. Op zich jammer. Daarbij vocht Lam met de Republikeinen in/bij Madrid, weer een ander deel van Spanje. Wel maakte Lam wat later in Frankrijk een aantal indrukwekkende schilderijen over de Spaanse Burgeroorlog (zoals 'La guerre civile').

La Guerre Civile (Wilfredo Lam, 1937)








Hoe dan ook is Helman’s werk over de Spaanse Burgeroorlog boeiend en leerzaam wat betreft het politieke en sociale klimaat in Spanje destijds, maar het heeft denk ik een bredere, universelere dimensie door de filosofische en psychologische beschouwingen rondom sociale en politieke verschillen en conflicten, en de verhouding met de menselijke aard. Helman verdiept zich in het perspectief en analyseert het lot van de allerarmsten, de uitgebuitenen en onderdrukten van, in dit geval, Spanje. Dit lijkt mij terecht en nodig, maar daarnaast ook getuigen van zijn menselijkheid. Hij doet dat ook origineel en meeslepend, wat op een onmiskenbaar schrijftalent wijst.

Boekgegevens:

De sfinx van Spanje: beschouwingen van een ooggetuige : Albert Helman. - 172 p. - Tweede druk: De Bilt : Uitgeverij Schokland, 2011 (Eerste druk: Rotterdam : Nijgh & Van Ditmar NV, 1937). ISBN: 978 9081662819